داستان پيدايى زيج شهرياران با بناى « ساروق » يا كهن‌دژ سارويه ( جى ) اصفهان - چنان‌كه بشرح خواهد آمد - پيوند يافته است . چه ، حسب روايت ابو معشر بلخى ( سدهء 3 ق ) در همان كتاب اختلاف الزيجات ( پيشگفته ) كه ابن رستهء اصفهانى هم بنقل آورده ، زيج شهريار / زيج الشاه كه بر نگرهء ادوار هزارات ايرانى در عهد شاهان كلدانى ( بابلى ) ايران‌زمين شالوده يافته ، جزو گنجينه‌هاى مدفون در آن بنا ( - ساروق ) محفوظ از گزند آبديدگى و توفان مانده بود « 1 » . شادروان نالينو اين خبر صحيح و متين را بلاجهت افسانه‌اى دانسته كه ابو معشر اختراع كرده ، اما مصرّانه پذيرفته است كه زيج شهريار در زمان يزدگرد ساسانى تأليف شده ؛ و گويد كه احتمالا بر قواعد و اصولى ساخته آمده باشد كه بيشتر آنها هندى - يعنى مبتنى بر « سدهانته » ( - ترجمهء پهلوى « زيگ هندوك » ) بوده است « 2 » . ليكن شالودهء زيج شهريار اگرچه طىّ زمان از زيجهاى يونانى - « زيگ بطلميوس » و هندى - « سيد هانته » براهماگوپتا - تأثير پذيرفته است ، به قول تقىزاده احتمال دارد كه قسمت عمدهء اصول نجومى آن كتاب از خود اوستاى ساسانى اخذ شده باشد ؛ و در واقع الحاق قسمت نجومى به اوستا كه در عهد شاپور اول به عمل آمده با تأليف زيج مزبور از يك تاريخ ( احتمالا سال 264 م ) بوده باشد « 3 » . اما به‌نظر ما شالودهء نجومى آن زيج و لو مأخوذ از متون اوستايى ، چنان‌كه ابو معشر به صراحت ياد كرده ، همانا بابلى بوده است . استاد ابو ريحان بيرونى در كتاب « افراد المقال فى امر الظلال » ( متنى كه دانشمندان مذكور آن را نديده‌اند ) از زيج الشاه / شهرياران در مواضع مختلف و در موضوعات مشترك با زيجهاى ديگر ، مانند زيجهاى فزارى و خوارزمى و يعقوب و حبش و ابو معشر و نيريزى و بتّانى و جز اين‌ها ياد كرده ، از جمله در موضوع مبادى طولى ( زمانى ) نجومى فرمايد كه تفاوت اساسى و اختلاف حساب بين دو زيج « سند هند » و « شاه / شهريار » در اين است كه اوّلى مؤسّس برمكان « كوپولا » ( - يعنى مبدأ نيمروزانى « قبّة الارض » شهر اوژين در مالواى هندوستان ) مىباشد ، اما مبدأ طولى يا نيمروزانى ( - نصف النهارى ) در

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 302 / الاعلاق النفيسه ، ص 162 . / تاريخ نجوم اسلامى ، ص 228 . ( 2 ) . تاريخ نجوم اسلامى ( ترجمهء استاد احمد آرام ) ، ص 228 - 230 و 232 . ( 3 ) . گاه‌شمارى در ايران قديم ، ص 268 .