حمزهء اصفهانى ( سدهء 4 ق ) هم در شرح تاريخ « اشكانيان » چنين آورده است كه چون اسكندر به سرزمين بابل تسلّط يافت و مردم آنجا را مغلوب كرد ، به علومى كه خاصّ ايشان بود و هيچ‌يك از ملل جهان بدان دست نيافته بودند حسد برد ، و همهء كتابهايى را كه بدان دست‌يافت سوزانيد ، آنگاه به قتل موبدان و هيربدان و دانشمندان و حكيمان و كسانى كه در خلال علوم به حفظ سنوات تاريخى خود مىپرداختند و حتى عامّهء مردم اقدام كرد ، اما پيشتر به فرمان او همهء علوم مورد احتياج ( دانش‌هاى نجوم و پزشكى و فلسفه و كشاورزى ) به زبان‌هاى يونانى و قبطى ترجمه شده ، به مغرب انتقال يافت . در سراسر روزگار اشكانيان كه ملوك الطوائف ناميده مىشدند ، از ايرانيان نامى در ميان نبود ، و كسى انديشهء دانش يا اندوختن حكمت را نداشت ، تا آنكه با ظهور اردشير قدرت خود را بازيافتند » « 1 » . ثعالبى مرغنى افزوده است كه اردشير فرمان داد تا نسخه‌هاى كتب دينى و طبّى و نجومى را - كه اسكندر بعضا سوزانده و اغلب به روم برده بود - بدست آورند ؛ و دستور به بازنويسى و نگهداشت آنها داد ، و توجّهات بسيار و اموال فراوان از براى آنها بذل كرد « 2 » . بايد گفت اين‌گونه گزارش‌هاى ساسانى مآب ، عمدا فضل تقدّم اشكانيان را در امر گردآورى علوم و كتب پراكندهء ايران ناديده گرفته ، بل مشمول توطئهء سكوت قرار داده‌اند . باز خدا پدر مؤلّف « دينكرد » موبد آذر فرنبغ فرخزاد را بيامرزد كه ( مدن ، ص 412 - 413 ) پس از شرح كتاب‌سوزان اسكندر گجسته ( - ملعون ) ياد كرده است مقدّما « ولخش / بلاش » اشكانى ( 51 - 77 م ) در هر ناحيتى كه پيش آمد ، دستور داد تا گنجينه‌ها و يادمان‌هاى پادشاهى را نگهدارى كنند ، متون اوستا و زند را . . . گردآورند تا زمان اردشير كه هيربد تنسر مأمور تدوين آن شد » « 3 » . اما بايد گفت كه شادروان كريستن‌سن آن فقره از روايت مشهور « دينكرد » - و به تبع تواريخ عربى نبشته - راجع به الحاق كتب طبّى و نجوم و حكمت هندى و يونانى را به كتاب دينى اوستا در زمان شاپور يكم ساسانى ( 240 - 270 م ) قبول ندارد ؛ و به درستى گويد كه بلاشك روايت مزبور بدين صورت صحيح نيست ، و به عقل درست‌تر مىآيد

--> ( 1 ) . سنى ملوك الارض و الانبياء ، بيروت ، ص 24 - 25 و 40 / تاريخ پيامبران و شاهان ( ترجمهء دكتر شعار ) ، ص 17 و 41 . ( 2 ) . غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم ، طبع زوتنبرگ ، ص 485 . ( 3 ) . The Dinkard , Vel . IX , pp . 577 - 78 / Zoroastrian Problems , pp . 217 - 219 .