تأليف كرده بدان منضمّ نمودند . حكماى الهى يا علماى دينى ايران در عهود باستانى ( - مغان ) اصحاب علوم غير دينى هم بودند ، اما چنان‌كه مكرّر شد ، هيچ‌چيز « غير دينى » وجود نداشته - صرفا از باب تمييز اشاره رفت - ؛ و گرنه دانش‌هاى دنيايى ، طبيعى و ناسوتى خود مبانى نظرى الهيّات يا تعاليم لاهوتى و آموزه‌هاى فلسفى بوده است . پيشتر گذشت كه « اوستا » در حقيقت يك دانشنامهء بزرگ بوده ، همهء دانش‌ها در آن احتوا يافته يا انضمام داشته ، ولى اينك اشارات به علوم در اوستاى موجود ، زندها يا ملحقات آن بسيار مختصر است ؛ به علاوه بايد گفت كه حسب توقّعات امروزه آن اشارت‌ها هم راجع به عقايد علميّه نيست ، مثلا دربارهء دانش پزشكى اگر سخنى مىرود ، مبانى و اصول آن بيان و تبيين نمىشود . دربارهء دانش مغان قصد نداريم بيش از آنچه ( در بهره‌هاى پيشين ) گفته آمد ، داد سخن بدهيم ؛ و به جاى ارائهء نمونه‌وار سند و مدرك واقعى بخواهيم صفحات - متأسفانه - سفيد تاريخ علم در ايران باستان را با گفتاوردهاى اين و آن پر كنيم . مع هذا هم از جهت « خالى نبودن عريضه » بايد گفت كه از جمله پلوتارك مكرّر از فلسفهء مغى ياد كرده ، گويد كه شاهان هخامنشى آن را نزد موبدان مىآموختند ؛ و بدان مباهات مىكردند ، چنان‌كه كوروش اصغر لاف مىزد كه از برادرش ( - اردشير ) فيلسوف‌تر و به آيين مغان داناتر مىباشد « 1 » . البتّه دانشهاى مغان را تنها شاهان نمىآموختند ، چه همان‌طور كه قبلا گذشت ، حكيمان روزگار هم به‌سوى آنان مىشتافتند ؛ به شرحى كه پلينيوس ( بزرگ ) تاريخ‌نگار رومى آورده : « دموكريتوس / ذيمقراطيس ، امپدوكلس / انباذقلس و افلاطون » از براى آموختن آيين مغان سفر كردند ؛ گويند كه سيسرو سخنور نامى روم ( 106 - 43 ق . م . ) هم از مسافرت « فيثاغورس » و آشنايى او با مغان ايران ياد كرده است « 2 » . اما طىّ دوران سلوكيان تعاليم مغان يونانى مآب ( - ماگويين / ماگىكوى لوگوى ) با يك‌رشته از دانش‌هاى رازآميز ( سحر و كيميا و احكام نجوم ) و اطلاعات مبنى بر مكاشفات عرفانيهء بابلى درآميخت ؛ و به مثابهء تعليمات مجوسان و كلدانيان ( - مغان كلدانى ) در جهان باستان نافذ شد كه به عنوان « آموزه‌هاى زردشت » آوازه يافت « 3 » .

--> ( 1 ) . كتاب پلوتارخ ( ترجمهء سيد احمد كسروى ) ، ج 1 ، ص 194 و 198 / آرمان شهريارى ايران باستان ( كناوت ) ، ص 140 . ( 2 ) . مزديسنا و ادب پارسى ( معين ) ، ص 147 / يسنا ( پورداوود ) ، ج 1 ، ص 100 . ( 3 ) . تاريخ ماد ( دياكونوف ) ، ص 461 - 462 / تاريخ مردم ايران ( زرين‌كوب ) ، ج 1 ، ص 392 / آرمان -