هنگام جلوس بر تخت پادشاهى ايراد مىكرده‌اند ، وصايا هم كلمات و جملاتى است كه هنگام وفات بر زبان مىآورده‌اند . از هر دو نوع بايد گفت كه قطعات و رسالات مختلف اغلب در ترجمهء عربى يا فارسى آنها در مطاوى كتب تاريخ و حكم پراكنده است . گوتشميد گفتار حكيمانه منسوب به ساسانيان را ساختگى شمرده ، آنها را معرّف حالات و صفات هريك از پادشاهان مزبور دانسته ؛ و حدس زده است كه احتمالا آن كلمات قصار عباراتى بوده است در زير تصويرهاى پادشاهان در كتاب « صور الملوك » كه مسعودى آن را در اصطخر ديده ؛ و حمزهء اصفهانى از آن بهره برده است « 1 » . ( 22 ) . پرسش‌نامهء فيلسوفان از انوشيروان ، عنوان دو كتابى كه ابن نديم در جزو اندرزنامه‌ها ياد كرده ( 1 ) - پرسش‌نامهء « استرعايخش » دانشمند و پاسخ آنها ، ( 2 ) - پرسشنامه‌اى كه پادشاه روم به دست بقراط رومى به انوشروان فرستاده است [ ص 387 ] . حسب اشارهء استاد دانش‌پژوه ما چنين دريافتيم كه فصل « حكمت‌هاى گزيده از انوشيروان » را مسكويهء رازى از « كتاب المسائل [ الّذى ] استتمّه انوشروان » - يعنى در واقع از پاسخنامهء او به دانشمندان گزين كرده است « 2 » . اين « كتاب المسائل » انوشروان شايد كه يك يا همين دو كتاب - يعنى پرسش‌نامهء « استرعايخش » ( ؟ ) يا « بقراط » رومى باشد . دانسته است كه انوشروان در تاريخ فرهنگى ساسانى ، خود يكى از نمونه‌هاى برجستهء دانايى و خردمندى است . ( 23 ) . فرّخ‌نامهء يونان دستور ، از حكيم ابو الحسن ابن ابى ذرّ عامرى نيشابورى ( م 381 ق ) كه نامه‌اى از روحانى بزرگ يونان به خسرو انوشروان و پاسخ اوست « 3 » . سخنان آن دستور يونانى و پاسخهاى پادشاه ايرانى با آغازى به عبارت پهلوى در كتاب « انتخاب شايسته‌خانى » ( - ترجمهء جاويدان خرد ) از محمّد حسين حكيم . ( به سال 1065 ق ) آمده است « 4 » . ولى يك كتاب جالب نظر ( كه تاكنون كسى مفهوم آن را بيان نكرده ) به عنوان « كتاب ارسال ملك الروم الفلاسفة الى ملك الفرس سأله عن اشياء من الحكمة » كه هم ابن نديم در جزو اندرزنامه‌ها ياد كرده [ ص 387 ] بدين معنا ( - فرستادن فلاسفه )

--> ( 1 ) . تحقيقاتى دربارهء ساسانيان ( اينوستر انتسف ) ، ص 36 . ( 2 ) . الحكمة الخالدة ، ص 49 - 61 / جاودان خرد ، ص 50 - 64 / انتخاب شايسته‌خانى ، ص 103 - ( 3 ) . نقد حال ( مجتبى مينوى ) ، ص 94 ، كه آن را از تأليفات حكيم عامرى احتمال داده است . ( 4 ) . فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى ( منزوى ) ، ج 2 ، ص 1543 و 1653 .