گفته است كه آن را از روى « آداب الملوك » بزرجمهر ساخته است « 1 » . به‌نظر ما ، اين اسم « مهر آذر جشنس » الموبدان با عنوان « ماه فرا جشنس » بر كتاب الادب و الكبير لابن المقفّع محلّ تأمّل است ، كتابى كه وى از سخنان حكمت‌آميز ، بهرى از كليله و دمنه ( برزويه ) و اندرزنامه‌ها به شاهان گلچين كرده ، بخشى از پندنامهء بزرگمهر هم در آن آمده است « 2 » . از آنجا كه همانستى بزرگمهر و برزويه نيز محلّ نظر است ، گمان ما برآن مىرود كه كتاب « مهر آذرجشنس » يا « ماه فراجشنس » كه همان « الآداب » يا الادب الكبير ترجمهء ابن المقفّع باشد ، در اصل مربوط به « آداب الملوك » بزرگمهر بختگان مىشده كه بسا برزويهء طبيب همو بوده است . ( 15 ) . آداب ايرانى ، كه مراد كتابهاى الآداب يا الادب الكبير و الادب الصغير باشد ، از ابن المقفّع ابو محمّد روزبه بن دادويه شيرازى مانوى ( 80 / 102 / 106 - 139 / 142 ق ) كه ابن نديم جزو ترجمه‌هاى او ياد كرده [ ص 132 ] ، مع هذا گروهى معتقدند كه تأليف باشد ، و گروهى بين نقل و تأليف نظر دارند . اما چون هر دو بيشترينه متضمّن افكار و مطالب و آداب ايرانى است ، يعنى از لحاظ مضمون فارسى و از حيث قالب بيان يا زبان عربى است ، پس آنها را اهل تتبّع در جزو ترجمه ( از پهلوى ) بشمار آورده‌اند « 3 » . چنان‌كه بخش‌هايى از كليله و دمنه و برخى اندرزنامه‌ها به پادشاه كه در اصطلاح غربيان « آيينهء خسروان » باشد ، حكمت‌ها و تجارب برگرفته از منابع ايرانى ، خصوصا گزيده‌هايى ( جوامع ) از « اوستا » زردشتى ؛ و خلاصه كتابى از نوع « جاودان خرد » يا هم آداب الفرس فراهم ساخته است . كتاب الادب الصغير ( - الادب الوجيز للولد الصغير ) را شادروان عباس اقبال آشتيانى همان « كتاب زادان‌فرخ در فرهيزش فرزندانش » كه ابن نديم در جزو اندرزنامه‌ها ياد كرده [ ص 377 ] پنداشته كه نبايد چنين باشد . اين كتاب را خواجه نصير الدّين طوسى به فارسى ترجمه كرده كه استاد دانش‌پژوه آن را همراه با اخلاق محتشمى طبع كرده است . اما كتاب الادب الكبير كه ابن نديم گويد همان معروف به « ماه فراجشنس » باشد [ ص 132 ] ، همانند نام كتاب « مهر آذرجشنس / مهرزاد / مهرآزاد

--> ( 1 ) . رش : گفتار دانش‌پژوه ( در ) ماهنامهء هنر و مردم ، ش 101 / اسفندماه 1349 ، ص 46 . ( 2 ) . تحقيقاتى دربارهء ساسانيان ( كنستانتين اينوستر انتسف ) ، ص 25 و 33 . ( 3 ) . عبد اللّه بن المقفّع ، تأليف محمّد غفرانى الخراسانى ، القاهره ، 1965 م ، ص 139 - 140 .