حكيمان ( باز ) به دين وابستگى داشته‌اند » « 1 » . اينك در پايان اين بحث ، راقم سطور كه على التحقيق قويا معتقد به وجود دو مكتب يا « نظام » فلسفى گيتىگرا ( زروانى ) و مينوگرا ( زردشتى ) در ايران باستان است ، اگر از او بپرسند كه آيا كتبى مستقلّ و مفرد در تاريخ فلسفهء ايران باستان ( دربارهء دو « نظام » مزبور ) سراغ دارد ، خواهد گفت كه اولا چون دانستيم يا پذيرفتيم كه « دين » و « فلسفه » هر دو در آن روزگاران يكى بوده ، پس « تاريخ دينهاى ايران باستان » بالجمله تأليف ايرانشناسان بنام كه شمار آنها بسيار هم هست ( شايد بيش از 30 كتاب مفرد ) در واقع مىتواند « تاريخ فلسفهء ايران باستان » هم محسوب شوند . ثانيا ، از جملهء آنها يكى كتاب « فلسفهء دين مزديسنا در عهد ساسانى » تأليف دانشمند فقيد ايتاليائى لوئيس چارلزكاسرتلى ( L . C . Casartelli ) به فرانسه كه ترجمهء انگليسى آن از فيروز جاماسب اسا هم وجود دارد . « 2 » ديگر كتاب « زروان ، شاخهء ديگر زردشتى » تأليف دانشمند انگليسى « روبرت زينر » ( R . Zaehner ) باشد « 3 » ، كه بسيار جامع و ممتّع‌اند ؛ و هر دو نمايشگر همان « نظام » منسجم فلسفى ايران باستانند ( كه سزاست به فارسى ترجمه شوند ) منتها هر دو مربوط به عهد ساسانى باشند ، كه بايستى اميدوار بود روزى « تاريخ فلسفهء مغانى » ( عهد مادى و هخامنشى ) هم به‌طور مفرد و مستقلّ نوشته آيد . * * * حكمت عقلى كه آثار مربوط بدان را در پنج بهره : 1 - كليات ( فلسفى ) ، 2 - منطق ( ارسطو ) ، 3 - طبيعيات ( عناصر ) ، 4 - عوالم ( علوى و سفلى ) ، 5 - ادوار وجود ، ياد خواهيم كرد ، شامل جهان‌نگرى نجومى هم مىباشد ، كه البتّه نبايد موضوع كتابهاى ستاره‌شناسى را با آن اشتباه كرد . از دفترهاى اوستايى توان گفت كه خصوصا خردگرايى بر « هفتن يشت » كوچك غالب است . نسك نهم ( كشكيروبو ) ، نسك دهم ( ويشتاسپ ) و نسك هيجدهم ( سكاتوم ) نيز فلسفىتر باشند . به طور كلى ، يسناها ، يشت‌ها - از جمله

--> ( 1 ) . سير فلسفه در ايران ، ترجمهء ا . ح . آريانپور ، ص 2 . ( 2 ) . I , a philosophie religiounse du Mazdeisme sous les Sassanides , paris , 1884 . / / The Philosophy of the Mazdayasnian Religion under the Sassanids , tr . in Eng . by F . Jamasp asa , Bombay , 1889 . ( 3 ) . Zurvan , a Zoroastrian dilemma , 1955 / rep . New york , 1972 .