مسألهء ديگر در صورت وجود فلسفه به معناى خاصّ در ايران باستان ، غير بومى يا دخيل و بيگانه و انيرانى بودن آن باشد ، كه در واقع همان موضوع تأثير و نفوذ مكاتب فلسفى يونانى است . قدر مسلّم ، چنان‌كه استاد سرهارولد بيلى گويد ، ايران هم از اوّل در امور ميان‌رودانى طىّ دوران مادان تحت تأثير فرهنگ غربى قرار گرفت ؛ و چنين نفوذى طىّ قرون و اعصار هم ادامه داشت ، چنان‌كه يونانى مآبى در عهد پارتى ، مسيحىگرى و مانوىگرى در دورهء ساسانى بر آموزه‌هاى زردشتى اثر گذاشته‌اند « 1 » . ولى انصافا بايد گفت كه چنين نگره‌هايى از سر يك‌سويه‌بينى است ؛ چه استاد گرانمايه گرچه حيطهء مطالعات خود را در اثر مشهورش صرفا محدود به « مسائل زردشتى » و آن هم مبتنى بر متون پهلوى سدهء نهم ( م ) نموده ، به دو نمىبرازد كه سرچشمه‌هاى كهن ايرانى را در حكمت يونانى يا مانوى و مسيحى ناديده بگيرد . مثلا همو در نمايش تأثير فلسفهء ارسطو و طبّ بقراطى ، انديشهء يونانى را در كاربست اصطلاحات پازندى « گيهاى وزرگ » ( - جهان بزرگ / مهين ) و « گيهاى كودك » ( - جهان كوچك / كهين ) - برابر « ماكروس كاسموس » و « ميكروس كاسموس » يونانى مأخذ گرفته ، گويد كه آموزهء طبيعيّات ارسطو البتّه با الهيات زردشتى تركيب شده است . همچنين ، نگرهء « گرم و سرد » در بن آفرينش گيتى ( - ماتك ) و چهار عنصر ( - زهكان ) كه اركان طبيعت جهان‌اند ، چهار مزاج / خلط ( - آميچشن ) حيات اشياء كه در تن‌هاى گوناگون انسان و حيوان بوده باشند ( دينكرد ، مدن ، ص 121 ، س 2 - ) همان نظريهء معروف « اسطقسّات » ( - عناصر ) و « مخيس » ( - مزاج ) يونانى دانسته ؛ حتى لغت « گوهر » را گويد كه على رغم صبغهء كلامى آن در مبحث آفرينش ، همانا باز گرد به كلمهء « پروتئوله » يونانى ( - مادهء اوليه ) باشد . تتبّعات استاد بيلى محدود به نگره‌هاى پيشگفته نمىشود ، بل تقريبا تمام مقولات اساسى جهان‌شناسى فلسفى ايرانى ما قبل اسلامى را شامل است . چنان‌كه مقولات « حركت ، زمان ، مكان ، طبيعت ، صيرورت ، انعدام ، تغيير و رشد » را يكسره از تعاليم ارسطويى ياد كرده ، كه مأخذ آنها هم كتابهاى راجع به فيزيك ( - طبيعيات ) و منضمّات آنهاست . مثلا دو مقولهء « تكوين » ( - باوشن ) و « انعدام » ( - وناسيشن ) بىفاصله به رساله‌اى با همين عنوان برمىگردد ، كه حنين بن اسحاق عبادى ( 809 - 876 م ) به

--> ( 1 ) . Zoroastrian Problems in the 9 th . cent . Books , 1971 , p . 80 .