كسانى مانند « جاماسب » حكيم مشهور است . ولى اين جناب خصوصا حكيم « سينا » پسر اهوم ستوت مادى ( سدهء 7 - 6 ق . م . ) را - كه هم پدر پزشكى ايران و بنيادگذار فرهنگستان و دانشگاه در ايران باستان بوده است - در جاى خود خواهد شناساند . هم بر اين نكته بايد افزود كه فلاسفهء ايران باستان يا همان مغان ماد ، هرگز چيزى را از آثار فكرى خويش نامضبوط نگذاشته ، هم به شهادت مورّخان يونان تمامى آنها را در دفتر و دستك‌هاى فلسفى به قيد كتابت و ضبط آورده بودند ؛ چنان‌كه ديوگنس / ديوژن لائرتى ( ن 1 س 3 م ) در تاريخ فلسفهء خود راجع به مغان ايران گويد كه آنان خدايان را مىستودند ؛ و دربارهء گيتى و طبيعت و ريشه و آغاز خدايان دفترها نوشته‌اند ، آتش و زمين و آب را از آنها بشمار مىآورند . آنان از ساختن پيكرهء خدايان مىپرهيزند ، و نمىپسندند كه آنها را چندگونه بدانند [ - قائل به تعدّد آلهه نيستند ] . آنان دفترها و گفتارها دربارهء دادگرى و آيين دارند ؛ و مىپندارند كه سوزاندن و خاكستر كردن مردگان نارواست » « 1 » . اينكه دفتر و دستك‌هاى فلسفى مغان و علماى ايران باستان ؛ و ساير كتب و نوشته‌هاى آن زمان بدست مهاجمان نابود شد يا بعضا به يونانى ترجمه شد ، مطلبى است كه اينك از بحث ما بيرون باشد . . I كلام ( نقلى ) . مراد جهان‌بينى دينى است كه متضمّن الهيات يا يزدان‌شناسى ؛ و نيز شامل مباحث اعتقادى و مناظرات كلامى هم مىشود ، چنان‌كه پيشتر در جاى خود آمد ، اين گونه مسائل و موضوعات دينى خود در مقولهء فلسفى هم مىگنجد . از جملهء دفترهاى اوستايى ، نسك‌هاى چهارم ( - دامدات ) ، يازدهم ( - وشتى ) و خصوصا چهاردهم ( - بغان‌يشت ) متضمّن مباحث كلامى ، مبدأ و معاد ، صفات الهى و حقيقت ملائكه باشد . ( الف ) . متون پهلوى ( 1 ) . رازنامه / سفر الاسرار « مانى » ، چنان‌كه گذشت ( 1 ، بهرهء 2 ، ش 3 ) متضمّن

--> - اردشيرى ، فرهاد ايرانى ، فاربخت ، زروان داد ، باربد ، نكيسا ، سركش ، آذرفرنبغ ، مردان فرخ ، گجسته اباليش ، و جز اين‌ها . . . » [ برخى بررسىها ( طبرى ) ، ص 186 - 187 ] . ( 1 ) . نقل از استاد دانش‌پژوه ، مقدمهء نزهة الارواح ، مقدمه ، ص 80 .