كلام مانوى است . ( 2 ) . شاپورگان / شابورقان « مانى » ، چنان‌كه گذشت ( 1 ، بهرهء 2 ، ش 5 ) متضمّن كلام مانوى است . ( 3 ) . پراگماتيا / فرقماطيا ، چنان‌كه گذشت ( 1 ، بهرهء 2 ، ش 8 ) رسالات يا مقالات « مانى » است . ( 4 ) . دينكرد ، دانشنامهء مزديسنايى كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ، I ، ش 1 ) كتابهاى سوم ( - از جمله اسئله و اجوبه ، اثبات عقايد ) ، چهارم ( - گزيدهء « آيين » موبد آذر فرنبغ ) ، پنجم ( - اسئله و اجوبه با يعقوب خالدان ، مناظره با بوخت مارى مسيحى دربارهء ثنويت زردشتى ) و كتاب هشتم ( - خلاصهء نسكهاى اوستايى ) متضمّن مباحث كلامى است . ( 5 ) . شكندگومانيك ويچار ( - گزارش گمان‌شكن ) حدود / 16700 كلمه ، اگرچه در اواخر سدهء سوم هجرى توسط مردان فرّخ پسر هرمزداد صورت تأليف يافته ، مبتنى بر « نوشته‌ها و يادگارهاى دانايان پيشين ، راستان و دانشمندان به ويژه گرانمايهء بزرگوار آتورپات واندات ( ؟ ) مىباشد . اين كتاب علاوه بر جنبهء مهمّ فلسفى ، خصوصا فصلهاى دوم تا دهم كه پاسخ مسائل مهريار اصفهانى است ، در باب عقايد زردشتى و موضوع ثنويّت ( مبادى خير و شرّ ) بحث نموده ؛ بخش دوم كه بيشتر جنبهء جدلى دارد به‌گونهء استدلالى نظريات يهودى ، مسيحى ، مانوى و اسلام را ردّ كرده است . ( 6 ) . داتستان مينوگ خرد ( - آراء مينوى خرد ) ، حدود / 11000 كلمه ، مانند كتاب « شكند گمانيك » پيشگفته ( ش 5 ) جنبهء فلسفى آن ولى با گرايش زروانى غالب است ، متضمّن اجوبهء « روح عقل » به 62 مسألهء دينى باشد ، كه آن را جزو « اندرزنامه » هاى دورهء ساسانى ( احتمالا از عهد خسرو انوشيروان ) دانسته‌اند . اين كتاب اصولا يك متن دينى است ، ولى روحى سرشار از خرد در آن فرمانروايى مىكند . از همين رو كوشش شده است كه اصل دينى آن نديده گرفته شود ، و حتى آن را « گونه‌اى يزدان‌شناسى عاميانه براى طبقهء اشراف » معرفى كنند ، به هر صورت نام « خرد » درست بر آن نهاده شده است . « 1 »

--> ( 1 ) . مينوى خرد ، ترجمهء احمد تفضّلى ، چاپ 2 ، تهران ، توس ، 1364 / زبان و ادبيات پهلوى ( تاواديا ) ، -