روح جانور » افلاطون بوده ، كه با نظريهء جديد تكاملى داروين هم مطابق باشد « 1 » . بارى ، تأثيرات مزبور بر يهوديّت و مسيحيّت ذو جوانب است ، چنان‌كه گفته‌اند هم از عهد هخامنشى كه بابل تسخير شد و يهودان تحت حمايت امپراتورى درآمدند ؛ و سپس كه در عهد پارتى شهر تيسفون به پايتختى گزيده شد رخ نموده است . آموزه‌هاى ايرانى هم كلامى ( - الهيات ) بوده ، مانند دوگرايى ميان خير و شرّ ، نور و ظلمت ، اعتقاد به ملائكه همچون امشاسپندان ؛ و موضوع شيطان كه اهريمن باشد ، هم مفاهيم بهشت و دوزخ ، آموزهء حيات اخروى ، بقاى روح ، موضوع ثواب و عقاب ، معادشناسى ، همچون روز قيامت ، رستاخيز مردگان ، داورى نهايى و جز اين‌ها خصوصا اعتقادات وخشورانه يا پيشگويانه مقرون با نگرهء ادوار هزارات ، آموزهء سوشيانس ، ويران و تازه شدن جهان و آخر زمان ( - فرشكردارى ) كه همين‌ها بر اعتقادات مسلمانى و شيعى نيز مؤثر بوده است . آثار بازيافته در بحر الميت ، تأثيرات نمايان ايرانى را بر آموزه‌هاى مسيحيّت بازگو مىكند ، كه جنبه‌هاى زروانى آنها نيز به ويژه نظر دانشمندان را جلب كرده است . تأثير آموزه‌هاى زروانى ايرانى بر تحوّلات دينى عرفانى شرق ميانه طىّ دوران يونانى مآبى و پس از آن بسيار نگرش‌پذير است . تأكيد نموده‌اند كه ميان زروانى ( - دهرى ) و عرفانى ( - گنوستيك ) پيوندهاى استوارى وجود دارد ، خصوصا در دورهء پارتى كه اسباب جنبش گنوسيسم فراهم گرديد . « 2 » ريچارد فراى در خصوص تأثيرات ايرانى بر يونانى و يهودى ، البتّه با منشأ بابلى معتقد است كه اين امر هم از دورهء اوليهء سلوكيان واقع شده است « 3 » . خلاصه آنكه ، نمايندگان برجستهء دو مكتب اساسى « گيتىگرايى » زروانى و « مينوگرايى » زردشتى ايران در ميان حكماى يونان باستان ، به ترتيب هراكليت افسوسى و افلاطون آتنى توانند بود . بيش از آنچه گذشت ، اينك مجال استقصاء نباشد ؛ اما مبانى مينوگرايى ( - ايده‌آليسم ) فلسفى و گيتىگرايى ( - ماترياليسم ) فلسفى در ايران باستان ، بر همان دو مبدأ « خير و شرّ » ، « نور و ظلمت » استوار است ، به طورى كه « مينو » ( - البتّه مينوى نيك ) در وضع تعلّق به اهورامزدا ؛ و « گيتى » ( - جهان مادى ) مختصّ به اهرمن باشد .

--> ( 1 ) . Papers on Iranian subjects , pp . 16 , 22 . ( 2 ) . The Cambridge history of Iran , vol . 3 / 1 , pp . LXX , Lxvi - Lxvlll . ( 3 ) . Opera Minora ( R . N . Frye ) , Shiraz , 1976 , pp . 82 - 86 .