على زمانى قمشه اى
82
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
مقدمهء نام كتابهايش مانند تأليف مستقلى نام مىبرد . ملا عبد العلى بيرجندى از منجمان معروف اوايل قرن دهم هجرى در ضمن مطالب شرحى مبسوط و گرانبها كه بر زيج جديد سلطانى نوشته است از زيج خاقانى نام مىبرد و نقل و استشهاد مىكند . با وجود اين چون نسخهاى از آن در دست نبود و سهوا به برخى نسخههاى زيج جديد سلطانى نام زيج خاقانى داده بودند براى برخى ترديد نظر و خلط موضوعى پيدا مىشد تا آنكه نسخهء ناقصى از يك زيج خطى تأليف غياث الدّين كه در كتابخانهء آستانهء رضوى محفوظ مانده ، نظر مدير محقق كتابخانه را جلب كرد و به نگارنده نوشتند كه به علاقهء برخى از عبارات ظن آن مىرود كه همين زيج ناقص زيج خاقانى باشد ولى در ضمن جستجوهايى ديگر معلوم گشت نسخهاى از زيج خاقانى كه در 816 نوشته شده است در كتابخانهء ديوان هند لندن هست و مشتمل بر شش مقاله است . متأسفانه فهرست چاپى كتابخانه « ديوان هند » بدست نيامد و ناگزير به نقل آنچه در فهرست كتابخانهء « بودلى » ضمن ذكر زيج گوركانى راجع به اين اثر نفيس ناياب نوشته شده است اكتفا مىكند : « نخستين متن جداول زيج گوركانى را جمشيد پسر مسعود بن محمد پزشك كاشانى معروف به غياث ترتيب داد و زيج الغ بيك يا زيج خاقانى نام نهاد كه نسخهء از آن در كتابخانهء ديوان هند به شمارهء 430 ( در شش مقاله مؤرخ به سال 816 هجرى ) محفوظ است . اين جداول مورد تجديدنظر قرار گرفت و در رصدخانهء سمرقند از 823 تا 841 از نو رسيدگى شد ، و نتيجهء آن به نام زيج جديد سلطانى موسوم گشت اين زيج جديد در يك نسخه از كتابخانهء ديوان هند به نام زيج خاقانى ثبت شده است » عجالتا بيش از اين راجع به زيج خاقانى اطلاعى در دست ما نيست . 2 . زيج تسهيلات ، غياث در ديباچهء مفتاح الحساب پس از ذكر زيج