على زمانى قمشه اى

83

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

خاقانى چنين مىگويد : و زيج تسهيلات را نيز وضع كردم با جداول پراكنده‌اى » . از اين زيج هنوز در آثار سلف جز در همين مورد نام و نشانى نيافته‌ايم و نگارنده نتوانسته است نسخهء زيج خطى كتابخانهء آستانه را مطالعه كند . از سياق اطلاعاتى كه از نامهء فاضلانهء آقاى اكتايى مدير كتابخانهء مزبور به دست آورد چنين انديشيد كه زيج خطى شمارهء 102 بخش رياضى از فهرست تأليفى آقاى اكتايى بايد قسمتى از همان زيج تسهيلات باشد . اينك يك قسمت از نامهء ايشان را كه راجع به همين موضوع است در اينجا عينا نقل مىكند : اين نسخهء فارسى است و به خط نسخ 22 سطرى در 30 صفحه هر صفحه به طول 25 و به عرض 5 / 19 سانتيمتر نوشته شده است و متأسفانه صدر و ذيل آن افتاده و ناقص است و بدين جمله آغاز شده است : « فصل ششم در تسهيل تقويم كواكب و عروض آنها امّا در آفتاب به مركز از جدول بعد از اوج برداريم » و به جملهء زير هم به پايان رسيده است : « امّا اگر خواهند كه به افق حس معلوم كنند اختلاف منظر كلى آن كوكب حاصل بايد كرد و آن ارتفاع حقيقى از كوكب باشد در وقت بودن آن كوكب بر افق حس به آن ارتفاع طالع استخراج كنيم و مضمون اين فصل هم در هيچ زيج نديده‌ايم » . افتادگى و نقصان نسخه با بىاطلاعى از زيج خاقانى كه استاد در ديباچهء مفتاح الحساب ياد كرده دشوار داشته است كه اين نسخه را همان زيج خاقانى بدانيم . ليك مدعى تشخيص اين نسخه را به زيج خاقانى به دعواى ايهامى كه در جمله آخر نسخه است : « و مضمون اين فصل هم در هيچ زيج نديده‌ايم » با در نظر گرفتن جملهء كه در توصيف زيج خاقانى در مفتاح الحساب نوشته شده است : « و جمعت فيه جميع ما استنبطت من اعمال المنجمين ممّا لا تأتى فى زيج آخر » دليل هم عجالتا بر رد نداريم . از زمان تدوين اين زيج هم اطلاعى نداريم و عبارات زير شايد براى كسى موجب حدس و تخمين زمان