وَ اشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ . . . « 1 » ؛ و آخر وقتى كه شب و سپيده براى اين بلاد باشد يكىدو شبى قبل از زمان اتّصال شفق و فلق ( يعنى زير افق بودن خورشيد و طلوع نداشتن آن ) است ، و در آن موقع وقت امساك از سپيده تا غروب شرعى و وقت افطار از غروب شرعى تا سپيده است ؛ بنابراين ، وقت امساك 19 ساعت حدودا و وقت افطار حدود پنج ساعت يا مقدارى كم‌تر است ؛ بنابراين ، وقتى كه شب نداشته باشند نيز اين حكم را مىتوان جارى كرد ؛ زيرا اين حكم ( حدود 19 ساعت روز و 5 ساعت شب ) قدر متيقّن تكليف و رافع اشتغال يقين است ( چون ذمّهء ما مشغول به امساك است ) و امساك زيادتر ( از 19 ساعت ) مخالف ادلّه و موجب عسر و حرج است ؛ چنان‌كه فرمود : يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ « 2 » ، و مانند « صوم وصال » مىشود ، و روزهء وصال ، حرام است . ( البتّه عكس اين مطلب نيز رخ مىدهد ؛ يعنى وقت امساك 5 ساعت و افطار 19 ساعت ، و به ديگر سخن حكم اقرب بلادى كه طلوع و غروب و نيمروز و نيمه‌شب دارند بر شهر و بلادى كه ندارند نيز جارى است ) . سوم : در همين بخش سوم و مدّتى از فصل خزان و زمستان ، شب دائمى شروع مىشود ، و ديگر روز ندارند ؛ بنابراين وقت نمازها و روزه و امساك چگونه است ؟ پاسخ : وقت نماز ظهر و عصر ، وقت زوال جنوبى است كه ساعت 12 روز به حساب مىآيد ، و روشنى هوا زياد است ، و امتداد آن به حسب حال مكلّف خواهد بود ، و پس از آن ، وقت نماز مغرب و عشا است ، و تا زوال شمالى ( - نيمه

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) ، آيهء 187 . ( 2 ) . سورهء بقره ( 2 ) ، آيهء 185 .