على زمانى قمشه اى

471

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

ساختار اين تقويمها عموما از شكل واحدى ، براساس بررسى موقعيت خورشيد در صورتهاى فلكى منطقة البروج ، پيروى مىكرد و براساس محل قرار گرفتن خورشيد در هريك از اين صورتهاى فلكى - كه خود بر مبناى وسط الشمس و تعديل الشمس محاسبه مىشد - و با ورود خورشيد به صورت فلكى حمل ( موقعيت اعتدال بهارى ) تنظيم مىشد . اين تقويمها عموما الگوى واحدى داشته‌اند كه شامل سيزده ستون بوده است . در چند ستون اول ، در جدولهاى متعدد و متوازى ، موقعيت روز هفته به هنگام اعتدال بهارى ، روز ماه در سال هجرى قمرى ناظر به روز اعتدال بهارى ، و روز ماه در هريك از گاه‌شماريهاى مهم جهان اسلام ( يعنى سلوكى و يزدگردى ) تعيين مىشد . در ستونهاى بعدى ، كه تعداد آنها بسته به نيت يا ذوق تقويم‌نويس متغير بود ، موقعيت سيارات براساس درجه و دقيقه در روزهاى سال ، جدولهايى براى موقعيت ماه و اطلاعات ديگرى چون موقعيت روزهاى هر گاه‌شمارى بسته به جشنها يا عزاداريها ، هنگام رؤيت هلال و هنگام ظهر شرعى در شهرهاى گوناگون درج مىشد . در آخرين قسمتها ، اگر خورشيدگرفتگى يا ماه‌گرفتگى در آن سال پيش‌بينى مىشد ، اطلاعات مربوط به آنها نيز درج مىگرديد ؛ به سبب نحس دانستن اين دو پديده ، ذكر آنها در صفحهء اوّل تقويم جايز نبود . در قرون بعد نيز شكل و ساختار تقويمهاى استخراجى با آنچه ابو ريحان بيرونى آن را شرح داده تفاوت چندانى نكرد و بسته به مورد يا موقعيت خاص ، عوامل جزئى ديگرى نيز در اين تقويمهاى جديد ثبت شد . كتابهايى كه در قرون بعدى به عنوان راهنماى تهيهء تقويمها تهيه شدند ، به‌ندرت چيزى بيش از آنچه ابو ريحان بيرونى بدان پرداخته بيان مىكنند ؛ از جمله ، آنچه نصير الدّين طوسى ( سى فصل ، فصلهاى يك تا ده ) دربارهء مطالبى كه در تقويمها بايد ثبت