على زمانى قمشه اى
419
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
شمارى هجرى قمرى در ايران از قرن اول هجرى و با درنظرگرفتن اينكه گاهشمارى يزدگردى نيز در اين زمان كمابيش و بويژه هنگام ابداع گاهشمارى خراجى ، در ميان زردشتيان ايران ، متداول بود ، رواج همزمان اين سهگونه گاهشمارى در ايران روشن مىشود ، كه البتّه اين موضوع با توجه به اسناد گوناگون تأييد شده است . تاريخگذارى اسناد گوناگون با هريك از اين گاهشماريها ، كه گاهى برخى از اركانشان ذكر نشدهاند ، موجب سردرگمى و اشتباه در شناسايى آنها شده است . تقىزاده ، گاهشمارى خراجى را گونهاى گاهشمارى قمرى مىشناسد كه طى دورههاى خاصى ، براى برابرسازى آن با موقعيت فصول ، يك سال از آن حذف شده است . وى با توجه به منطبق نبودن سالهاى دو گاهشمارى خراجى و هجرى قمرى در اسناد تاريخدارى كه از گاهشمارى خراجى در ايران در دست است ، براساس اين فرض ، يعنى تبعيت هر دو گاهشمارى از طول سال قمرى ، در صحت تاريخهاى ذكرشده در اين اسناد ترديد كرده است . درصورتىكه ، بنا به نوشتهء سنجر كمالى و نيز تصريح محمد بن ابى بكر فارسى ، طول سال درگاه شمارى خراجى براساس طول سال شمسى است . سنجر كمالى طول سال شمسى حقيقى را در اين گاهشمارى همان مقدارى كه بتّانى به دست آورده است ( يعنى 365 روز و 5 ساعت و 46 دقيقه و 24 ثانيه ) مىداند . در گاهشمارى خراجى ، نام ماههاى سال و نام روزهاى ماه ، همانند گاهشمارى يزدگردى ، همان نامهاى زردشتى ( صورت فارسى درى از نامهاى فارسى ميانه ) است و كبيسهء اين گاهشمارى نيز تا پيش از ابداع گاهشمارى جلالى ، هر چهار سال يكبار و با افزودن يك روز به پايان روزهاى اندرگاه در پايان آبان بوده است . امّا پس از رواج گاهشمارى جلالى ، آرايهء كبيسههاى گاهشمارى