از همه ، با توجه به اقوم و قبايلى كه آنها را به كار مىبردند به شرح آنها پرداخته است . حمزهء اصفهانى نيز از گاه‌شماريهاى نه‌گانه‌اى ياد كرده است كه قريش تا پيش از تعيين مبدأ هجرى قمرى از آنها استفاده مىكردند . ترتيب ماهها در اين گاه‌شمارى هجرى قمرى مراعات مىشده است . ماه‌هاى حرام نيز كه جنگيدن در آنها حرام بوده ، در گاه‌شمارى هجرى قمرى همچنان ، بنا بر احكام اسلامى ، حرام دانسته شده‌اند . در ادبيات عرب جاهلى ، از جمله معلّقات ، به حرام بودن اين ماهها و حرمت جنگيدن در آنها اشاره شده است . ترتيب قرار گرفتن ماهها ، حرام بودن يا نبودن آنها ، و الحاق اول يا دوم ( آخر / ثانى ) به نام تعدادى از ماهها موجب تداول نامهاى متعددى براى آنها شده است . از جمله ، چون ماه رجب به دنبال ساير ماه‌هاى حرام قرار ندارد ، رجب الفرد نيز خوانده شده است . دربارهء معانى اين نامها و اينكه اصولا بين معناى نام ماهها و ترتيب قرار گرفتن آنها در فصول سال ارتباطى وجود داشته يا نه ، نيز بحثهاى بسيار شده است . ماهيت گاه‌شمارى عرب جاهلى ، با توجه به كبيسه‌هاى يك‌ماهه كه در دوره‌هاى متعدد در آن اعمال مىشد ، مورد بحث است . اگرچه با توجه به نوشته‌هاى مسعودى و ابو ريحان بيرونى كه به اعمال كبيسه‌هاى يك‌ماهه اشاره دارند ، در اينكه با يك گاه‌شمارى شمسى - قمرى روبرو هستيم ، ترديدى باقى نمىماند . موضوع مورد ترديد ، چگونگى اجراى اين ماه كبيسه است كه اقوال گوناگونى دربارهء آن وجود دارد . به نوشتهء مسعودى و ابو ريحان بيرونى ، كه به نوشتهء نالينو آن را از [ كتاب بعدا گمشدهء آلاف ] ابو معشر [ بلخى ] اخذ نموده است ) ، اعراب با گذشت هر سه سال يك ماه كبيسه به سال خود مىافزودند . امّا