على زمانى قمشه اى
389
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
گاهشمارى مذكور در اين كتيبه ، در صورتى كه مفروضا با نوع ديگرى بجز گاهشمارى شمسى - قمرى مواجه باشيم ، ميسر نيست . در مورد گاهشمارى اقوامى كه آنها را « عرب جاهلى » مىخوانند ، صورتهاى مختلفى از نام ماههاى سال در دست است كه تعدادى از آنها با استناد به اشعار عرب جاهلى شناسايى شدهاند . امّا از ساير اركان اين گاهشمارى اطلاع ديگرى در دست نيست . همچنين فهرستى از نام دوازده ماه سال ، براساس نوشتهء مسعودى و ابو ريحان بيرونى ، وجود دارد كه در گاهشمارى قوم ثمود به كار مىرفته است . براساس نوشتهء مسعودى ، قوم ثمود براى روزهاى هفته نيز نامهاى خاصى داشتند . استفاده از اين نامها به قبايل متعدد عرب جاهلى نيز نسبت داده شده است . برخى نامها براى ناميدن روزهاى هفته نيز به كار مىرفتند . به استناد نوشتهء ابو ريحان بيرونى كه آغاز سال قوم ثمود را مصادف با ماه رمضان در گاهشمارى هجرى قمرى مىداند و نيز اينكه هيچ ذكرى از ماه سيزدهم يا ماههايى با صفات اوّل ، دوم ( آخر / ثانى ) در گاهشمارى ثمودى وجود ندارد ، اين گاهشمارى نوعى گاهشمارى قمرى بوده است . همچنين نويسندگان بسيارى صورتى از نام ماههاى منسوب به عرب جاهلى را ذكر كردهاند ، امّا تاريخ دقيقى از زمان جابجايى اين نامها با نام ماههاى عربى ، كه پس از اسلام نيز درگاه شمارى هجرى قمرى مورد استفاده قرار گرفتند و هنوز هم در اين گاهشمارى كاربرد دارند ، وجود ندارد . به نوشتهء برخى نويسندگان ، اين جابجايى را تقريبا دو قرن قبل از مبدأ گاهشمارى هجرى قمرى ، كلاب بن مرّة ، يكى از اجداد پيامبر اكرم ، انجام داده است . تا پيش از رسميت يافتن مبدأ هجرى قمرى ، اقوام و قبايل گوناگون ، نه يك مبدأ ثابت ، بلكه رويدادهاى تاريخى - جغرافيايى گوناگونى را مبدأ قرار مىدادند . بر اين اساس مبادى متعددى وجود داشت كه مسعودى پيش