على زمانى قمشه اى
375
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
به دو دسته تقسيم مىشوند : ماههاى قراردادى ( حسابى ) و ماههاى نجومى . مدت توقف خورشيد در هريك از بروج دوازدهگانهء منطقة البروج نيز ، علاوه بر مفهوم نجومى آن ، به عنوان يك واحد زمانى ، در ايران كاربرد داشته است . طول متوسط ماههاى شمسى به تقريب 30 روز و 8 ساعت و 6 دقيقه محاسبه مىشده است . دوگونه از ماههاى قمرى در گاهشمارى اسلامى به كار مىرفت . در گونهء اوّل ، كه بيشترين كاربرد را داشته و دارد ، طول يك ماه از نخستين رؤيت هلال تا نخستين رؤيت هلال بعدى در نظر گرفته مىشود . طول ماه قمرى هلالى در تقويم يهودى ، براساس طول سال شمسى در همين تقويم به گفتهء بيرونى ، معادل 29 روز و 12 ساعت و 44 دقيقه و سه ثانيه ( با تقسيم طول 19 سال شمسى بر 235 - 7 + 12 * 19 ماه قمرى ) بهدستمىآيد كه كاملا قابل مقايسه با مقادير امروزى اين ماههاست . در گونهء ديگر از اين ماهها ، كه فقط در ميان تركان آسياى ميانه كاربرد داشت ، طول ماه براساس مدت زمان بين اجتماع ( مقارنه ) ماه و خورشيد تا زمان اجتماع بعدى محاسبه مىشد و زمان آغاز ماه نيز همان لحظهء اجتماع بود . چگونگى آغاز ماههاى قمرى حسابى براساس رؤيت هلال ، كه اكنون نيز در جوامع اسلامى كاربرد دارد ، به عوامل متعددى بستگى دارد . اين نوع آغاز نمودن ماه ، پيش از اسلام ، بويژه بين اقوام سومرى و بابلى و يهودى ، نيز سابقهء طولانى داشته است ، مقايسهء ارقامى كه براى آغاز ماههاى بابلى از اواخر قرن هفتم پيش از ميلاد ، ذكر شده با اطلاعات مربوط به زمان اجتماع ماه و خورشيد - كه محاسبهء آن با رايانه امكانپذير است - نشاندهندهء موقعيت آغاز ماهها براساس رؤيت هلال است . براى تعيين روزهاى هر ماه نيز دو روش اصلى وجود داشته است : شمارش روزها ( به صورت افزايشى يا كاهشى ) و