على زمانى قمشه اى
356
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
اثر جاذبهء خورشيد در جزر و مد نسبت به ماه از درجه دوم اهمّيّت برخوردار است ؛ زيرا فاصلهء آن بسى بيشتر است . بنابراين ، نسبت نيروى مولّد جزر و مد خورشيد تنها حدود 7 % نيروى ماه است . وقتى كه نيروهاى مولّد ماه و خورشيد همآهنگ عمل مىكنند ؛ مثلا ، به هنگام ماه نو كه هر دو در يك طرف زمين هستند ، جزر و مدها در حدّ اكثر خود هستند و به نام جزر و مدّ بهارى يا « مهكشند » ( Spring Tide ) ناميده مىشود ، حدّ ديگر وقتى است كه خورشيد و ماه باهم زاويه 90 ( تربيع ) بسازند ، در اين هنگام جزر و مد را به حدّ اقل و به جزر و مدهاى خفيف يا « كهكشند » ( Iveap Tide ) مبدّل مىسازند . نزديكى ماه نيز تأثيرى در ارتفاع جزر و مد دارد ، هنگامى كه ماه در حضيض زمين قرار دارد نيروى مولّد ، جزر و مدّ آن به اندازهء 20 % بيش از حدّ عادى است . جاذبهء ماه سبب مىشود علاوه بر آماسيدن آبهاى زمين ( بركشند ) خشكىها نيز خوشخوش تورّم گردند كه در مقايسه با آماس آبها نامحسوس است ، نيروى حاصل از جاذبهء ماه و لنگر و اصطكاك حاصل از پديدهء بركشند ، چرخش محورى زمين را به به آرامى ايست ( ترمز ) مىدهد و بدينسان بر طول شبانهروز زمينى مىافزايد . بررسى خطوط رشد و نمو سنگوارههاى مرجانى بيانگر آن است كه در 350 ميليون سال پيش ، طول شبانهروز زمينى حدود سه ساعت كوتاهتر از شبانه روز كنونى بوده و طول سال خورشيدى به چيزى حدود چهارصد روز بالغ