على زمانى قمشه اى
301
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
خونپورى شيرازى در شهر صاحب گنج عرف گياى هند مقدار ميل يكى را يك دقيقه كمتر از زيج محمد شاهى يافته يعنى 23 درجه و 27 دقيقه . فاضل كرنيليوس فانديك در كتاب « ارواء الظماء من محاسن القبة الزرقاء » گفته است : عمل بنى موسى شاكر ( حدود 259 ق ) در به دست آوردن مقدار ميل كلى يعنى 25 درجه و 23 دقيقه ( با توجه به دقت ضعف ابزار فلكى در آن زمان ) دقيق بوده است . مرحوم سردار كابلى كه از مفاخر علماى اماميه و صاحب تأليفات محققانه و استادانه است در ظهر كتاب ارواء الظماء پس از نقل عبارت فانديك به خط مباركش نوشته است : سنه 259 ه برابر - 873 ميلادى است و از سال 1900 تا سنه 873 يكهزار و بيست و هفت ( 1027 سال ) است و به موجب قاعدهاى كه فاضل « سيمون نيوكامب » ذكر كرده است ميل دايره بروج تدريجا در هريك سال 467 ثانيه كم مىشود ، و ميل اين دايره در سنه 1900 بيست و سه درجه و 27 دقيقه و 26 / 8 ثانيه است ، پس به موجب قاعده مذكور : و چون با مقدار ميل سنه 1900 م جمع گردد ، ميل زمان محمد بن موسى ( بنو موسى ) به دست مىآيد . پس آنچه را كه در زمان محمد بن موسى يافتند صحيح است . به بين دقت انظار قدما تا چقدر بوده است بااينكه تمكن از آلات رصدى نسبت به آلات رصدى كامل اين عصر نداشتند . اين بود گفتار مرحوم سردار كابلى كه غرض عمده ما از اين نقل تعيين مقدار انتقاص ميل كلى در هر سال است كه به تقريب نصف ثانيه و به تحقيق