على زمانى قمشه اى
123
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
سفرهاى دريايى فاتحهاى براى شادى روحش مىخواندند ، تبديل به افسانهاى شده بود . ابن ماجد در آثار تعدادى از جغرافىدانان و اخترشناسان و دريانوردان مسلمان و يونانى مطالعه و ممارست شايانى داشت . او مطالعهء اين منابع را براى دريانوردان عرب لازم مىشمرد و خود آثار بطلميوس ، ابو الحسن مراكشى ، عبد الرحمن صوفى ، و خواجه نصير طوسى و ياقوت حموى و ابن سعيد و بتانى و ابن حوقل و الغ بيگ ، همچنين آثار سه ملاح عصر عباسى يعنى محمد بن شاذان ، سهل بن ابّان و ليث بن كهلان را خوانده بود و اين سه مؤلف اخير را از آن روى كه صرفا گردآورنده بودهاند ، رد مىكند . « 1 » ابن ماجد خود دستكم سى و هشت اثر به نظم و نثر پديد آورده كه بيست و پنج اثر از آن ميان ، موجود است . در اين آثار او موضوعات متنوعى در زمينهء نجوم و دريانوردى مىنگارد از جمله منازل قمر ، ستارگانى كه با سى و هشت خان قطبنماى ملاحان انطباق دارند ؛ راههاى دريايى اقيانوس هند و عرض جغرافيايى بندرها ، پرندگانى كه نشانهء نزديك شدن به خشكىاند ، خطوط ساحلى و « ده جزيرهء بزرگ » اقيانوس هند ( عربستان ، ماداگاسكار ، سوماترا ، جاوه ، تايوان ، سيلان ، زنگبار ، بحرين ، ابن گاوان و سقوطرى ) و بررسى منظمى از مناطق ساحلى آسيا و افريقا ( كه در آن اطلاعات مفصلترى از سواحل اقيانوس هند ، نسبت به سواحل مديترانه و درياى خزر هست ) مىدهد ؛ نيز دربارهء درياى سرخ ، سالهاى عربى ، قبطى ، بيزانسى و فارسى ، محاسبهء ارتفاع ستارهء قطبى از روى حداقل ارتفاعش از سطح افق ؛ سمت درست قبله ، پرتگاهها و چالهها بويژه چالههاى منتهى به دماغهها در هنگام وزيدن بادهاى موسمى ، بعضى ستارگان
--> ( 1 ) . كتاب الفوائد ، اوراق 3 ب ، 4 الف ؛ مقايسه كنيد با فران ، همان اثر ، ص 229 - 223 .