على زمانى قمشه اى
61
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
نتيجه كار ستارهشناسان شماسيه را ردّ كرد ، علت اين اختلاف را تفاوت ارتفاع اين دونقطه ، و « صاييلى » نقص ابزار را نيز از جمله دلايل اشتباه منجّمان شماسيّه بغداد مىداند ، صاييلى از قول ابن يونس نقل مىكند كه به گفتهء سند بن على « ذات الحلق » يحيى بن ابى منصور كه كارايى خوبى نداشت ، بعد از مرگش در بازار كاغذفروشان بغداد به فروش رسيد . يكى ديگر از كارهاى علمى يحيى ، سرپرستى گروههاى نجومى است كه به تعيين طول يك درجه از نصف النهار براى يافتن مقدار محيط كرهء زمين پرداختند . منجمان زمان مأمون به دو روش اين كار را مىكردند : در روش اوّل گروهى شامل مرورودى ، سند بن على ، عباس بن سعيد جوهرى و احتمالا بنى موسى با محاسبهء مسافتى كه بايد روى زمين پيموده شود تا ارتفاع ستاره قطبى يك درجه كاهش يا افزايش يابد اين كار را انجام مىدادند . در روش دوم - كه در آن از اصول مثلّثاتى استفاده مىشد - اندازهگيرى از فراز كوهى كه در كنار دريا در دشتى هموار قرار داشته ، با استفاده از اسطرلاب و با محاسبه مقدار ميل افق صورت مىگرفت ، گويا نخستينبار سند بن على اين روش را به كار بسته و ابو ريحان بيرونى در هند دوباره آن را انجام داده و به صحت عمل منجّمان مأمون كه زير نظر يحيى كار مىكردهاند پى برده است . مهمترين دستاوردهاى نجومى يحيى و نتايج رصدهاى او و گروه زيردستش در شماسيّه در مهمترين اثر وى « زيج ممتحن » مأمونى گرد آمده است . مجموعه اين رصدها بين دانشمندان پس از وى بسيار شهرت يافت از جمله ابو ريحان بيرونى در قانون مسعودى مشخّصات يك دسته از اين رصدها را درج و دربارهء آنها اظهارنظر كرده است .