على زمانى قمشه اى
33
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
قفطى او را چنين مىستايد : « در علم نجوم فاضل ، و در اتفاقات و حوادث روزگار متكلم و به سير ستارگان خبير و آگاه و نخستين كس از مسلمانان بود كه در اوايل دولت عباسى به اين پايه رسيده است . او همان است كه كتابى در حركات ستارگان ترجمه كرد و تعديلاتى لازم بر مبناى نيم درجه در آن بهعمل آورد . مقصود اين است كه حساب جيبهاى قسى را در آن وارد ساخت و آن را اثبات كرد و در جدولى نمايان ساخت و بعضى از اعمال فلكى از قبيل كسوف و خسوف و مطالع بروج و غيره را بر آن بيفزود » . وى اين كتاب را ، به دستور خليفه منصور دوانيقى عباسى از هندى به عربى ترجمه كرد ، به هنگامى كه به سال 156 هجرى مردى از هند كه در حساب سند هند يا حساب سند هشت مسلط بود به خدمت منصور رسيد و اين كتاب را به حضور او آورد ، گويند كه آن هندى كتاب يادشده را از روى يادداشتهاى منسوب به يكى از پادشاهان هند به نام فيفر مختصر كرده بود . پس منصور امر كرد تا آن كتاب را به عربى ترجمه كنند و از روى آن كتابى به عربى بنويسند كه مدركى براى عربها در حركت ستارگان باشد . اين كار بهعهدهء محمد بن ابراهيم فزارى واگذار شد و او از روى آن كتابى استخراج كرد كه منجمان آن را سند هند كبير مىنامند و معناى آن در زبان هندى زمان گذشته و طولانى است . اين كتاب تا دورهء مأمون عباسى مورد استفاده بود . ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى آن را مختصر كرد و زيج خود را كه در تمام شهرهاى اسلامى شهرت يافت ، از آن درآورد ولى در اين كار به متن اصلى كتاب سند هند اعتماد نمود و از تعديلهايى كه فزارى در آن كرده بود صرفنظر كرد و در عوض تعديلهايى طبق نظريهء ايرانيان در آن به كار برد و ميل خورشيد را بر طريقهء بطلميوس پذيرفت و آن را به طرز نيكى تبويب كرد و در تقريب مطالب