على زمانى قمشه اى
299
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
رسالهاى با عنوان « دربارهء كسوف كامل » نوشته بوده است ، ازاينرو معلوم مىشود كه وى تاريخ نجوم حقيقى را در نظر گرفته بوده است نه تاريخ متوسط كه مطابق تاريخ معمولى قمرى اسلامى 30 ذىقعده ( 3 ژوئن » مىشود ، وى در اينباره توضيح مىدهد كه اختلاف بين اين دو تاريخ ممكن است به دو روز برسد . رساله « درباره كسوف كامل » و نيز رسالهاى با عنوان « درباره سپيدهدم » ( شفق و فلق ) از تأليفات جيانى است كه توسط سموال بن يهود به زبان عبرى ترجمه شده است ، رساله اخير را گرارد كرمونايى نيز به لاتينى ترجمه نموده ، رسالهء اخير مدتى دراز به ابن هيثم نسبت داده مىشد ، شايد به اين دليل كه در بعضى نسخههاى خطى بىفاصله بعد از « المناظر ابن هيثم » گاهى بىآنكه از مؤلّف اثر دوم نامى برده شود ، قرار گرفته بوده است . در اين اثر جيانى برآوردى از زاويهء انخفاض خورشيد در آغاز سپيدهء بامدادى و پايان سرخى شامگاهى بدست مىدهد و مقدار ؟ ؟ 18 را كه در حد معقول دقيق است به دست مىدهد . بر پايهء اين محاسبه و برخى دادههاى ديگر سعى مىكند كه ارتفاع رطوبت جوى را كه موجب اين پديدهها است حساب كند . اين كتاب در قرون وسطى در كشورهاى لاتين و نيز در دورهء رنسانس ، مورد علاقهء فراوان بوده است . ابن رشد مىگويد كه ابن معاذ ، رياضىدان اندلسى ، يكى از كسانى است كه زاويه را كميت چهارم مىداند ، علاوه بر جسم و سطح و خط بااينكه او اين بحث را خيلى مجابكننده نمىداند ابن معاذ را رياضىدانى عالىمقام و پيشرو مىشناسد . اين ابن معاذ ظاهرا همان جيانى است ، بخصوص كه دربارهء نسبت ديدگاه پروردهترى مىتوان يافت . در آنجا جيانى از پنج كميت سخن مىگويد كه بايد در هندسه به كار برد : عدد ، خط ، سطح ، زاويه و جسم . در اينجا ديدى غير