على زمانى قمشه اى
292
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
پس از آشنايى با اين ابزار هزاران اسطرلاب ساختند كه از آن ميان شايد در حدود 800 نمونه باقى مانده باشد . شمار اندكى از اين رقم مربوط به دوران شكوفايى دانش نجوم در جهان اسلام ، و بقيه مربوط به سدههاى بعد ، يعنى دورانى است كه هيچگونه نوآورى قابل ذكرى در كار نبوده است . در حقيقت ، چنانكه گفته شد ، جهان اسلام طى همان دوران به چنان اوجى در اين فن دست يافته بود كه تا قرنها پس از آن ، براى دانشمندان هيچ ملتى دستيافتنى نبود . در مجموع ، اسطرلابهايى كه در ايران ، يا به دست صنعتگران ايرانى ساخته شده ، در دقت هندسى و زيبايى بسيار برتر از اسطرلابهاى ساخت ديگر اقوام تشخيص داده شدهاند . دقت و صحت اسطرلابهاى ساخت ايرانيان ، بيشتر ازآنروست كه اين اسطرلابها به دست خود اخترشناسان ايرانى و يا زير نظر ايشان ساخته مىشدهاند . بر پايهء يكى از گزارشها از مجموع 165 اسطرلاب كهن مربوط به مشرق زمين كه با دقت مورد بررسى قرار گرفتهاند ، 65 نمونه ساخت ايرانيان ، 27 نمونه ساخت مسلمانان هندوستان ، 8 نمونه ساخت هندوان ، 21 نمونه ساخت عربها ( يعنى مصريان ، سوريان و عراقيان ) ، و 42 نمونه ساخت صنعتگران اسپانيا و مسلمانان شمال افريقا ، و دو نمونه ساخت يهوديان است . بهطورىكه ملاحظه مىشود در اين فهرست ايرانيان در رأس قرار دارند . بيشتر آنچه از اسطرلابهاى كهن باقى مانده است ، در موزههاى بزرگ اروپا بهويژه در انگلستان ، اسپانيا ، ايتاليا نگهدارى مىشود . مورلى « 1 » بر آن است كه كهنترين اسطرلاب موجود ساخت احمد بن خلف مروزى است و در 293 ق / 906 م براى مقتدر ، خليفهء عباسى ساخته شده
--> ( 1 ) . W . H . Morley