كتاب سماوى ، نوشته‌اند كه حتّى شمارش اسامى آنها ، از امكان اين پيشگفتار بيرون است ، تا چه رسد به بيان خصوصيّات و ويژگيهاى آنها . * معجم يا فرهنگ مفسّران در ميان محقّقان اسلامى ، نگارش طبقات بر بسيارى از علوم انسانى و غيره از دورانهاى كهن ، رايج بود ، و لذا معجمهايى به عناوين : « طبقات الأطبّاء » ، « طبقات الحكماء » ، « طبقات الفقهاء » ، « طبقات النّحاة » و . . . در موضوعات مختلف نگارش يافته و اين نوع تأليفها ، بيانگر تاريخ علم و محقّقان آن مىباشد . نگارش طبقات مفسّران ، از اواخر قرن نهم يا آغاز قرن دهم شروع شده و ازآن‌پس ، تا به حال ادامه دارد ، و برخى از كتابهايى را كه در اين موضوع نوشته شده‌اند ، يادآور مىشويم : 1 . طبقات المفسّرين ، نگارش جلال الدّين سيوطى ( 849 - 911 ه . ق ) ، وى در اين كتاب ، از 136 ، مفسّر نام برده و اين اثر در لندن به سال 1838 م ، و بعدا ، افست آن چاپ شده است . 2 . طبقات المفسّرين ، محدّث متتبّع و ارجمند ، شمس الدّين داودى ، ( م 945 ) تلميذ جلال الدّين سيوطى . وى در اين كتاب ، نقصى را كه در نگارش استادش مشهود بود ، تا حدّى بر طرف كرده و در آن ترجمه ، 704 ، مفسّر را آورده است . و اين كتاب ، در مصر به سال 1972 ميلادى با تعليقات علمى محمّد عمر ، و در بيروت به سال 1403 / 1983 م ، در 2 جلد چاپ و منتشر شده است . 3 . طبقات المفسّرين ، نگارش شيخ صنيع اللّه كوزه‌كنانى ، ( 920 - 980 ) خصوصيّات اين كتاب در دست نيست ، ولى چلبى از آن در كتاب خود ياد كرده است . « 1 » و كوزه‌كنان ، يكى از روستاهاى بزرگ اطراف تبريز است ، كه نگارنده در دوران جوانى در سر راه خود ، به بندر شرفخانه ، از آنجا ديدن نموده و خاطرات خوشى از آن دارد . 4 . طبقات المفسّرين ، نگارش احمد بن محمّد « ادرنه‌اى » ، كه به سال 1092 ه ، زنده بوده است . نسخهء خطّى اين كتاب ، در مصر ، در دار الكتب ، به شمارهء 1859 ، موجود است . 5 . التّفسير و المفسّرون ، نگارش محمّد حسين ذهبى ، وزير اوقاف مصر مىباشد ، كه وى به سال 1396 ه . ق ، كه به وسيلهء گروهى ربوده و كشته شد و نگارنده در آن روز در مصر بوده و غالبا خطابه‌هاى مساجد بر محور اين حادثه ، دور مىزد . كتاب وى ، از معروف‌ترين كتابهايى است ، كه در اين مورد نوشته شده است او هرچند ، بناى استيعاب اسامى مفسّران ، و تفاسير آنها ندارد ، امّا يك تاريخ اجمالى از مجموع تفاسير ، از شيعه و سنّى ارائه داده و هنر بيشتر او ، در تحليل كتابهاى تفسيرى است ، كه هم‌اكنون مرجع محقّقان مىباشد . 6 . معجم المفسّرين ، نگارش عادل نويهض لبنانى ، كه با مقدّمهء مفتى جمهورى لبنان ، شيخ حسن خالد ، در 2 جلد ، منتشر شده است ، و نسخه‌اى كه ما در اختيار داريم ، تاريخ طبع آن 1403 ه ، مىباشد . اين كتاب ، جامع‌ترين معجمى است كه دربارهء مفسّران قرآن ، نوشته شده است ، و حقّ اين است ، كه در نگارش كتاب ، از هر نوع اعمال نظر تعصّب‌آميز ، خوددارى كرده ، و خواسته است كه مجموع خدمات دانشمندان اسلامى را ارائه دهد ، و تا آنجا كه توانسته است ، از مفسّران شيعه هم نام برده است . ولى با تمام تقدير و احترامى كه بر اين تأليف و ديگر تأليفها داريم ، بايد بگوييم كه ، اين كتابها از عهدهء تبيين خدمات علماء و انديشمندان شيعه ، نسبت به قرآن برنيامده‌اند و اين برعهدهء علماى اين

--> ( 1 ) كشف الظّنون ، 2 / 117 .