عزيز دولت آبادى
مقدمه 47
سخنوران آذربايجان ( از قطران تا شهريار ) ( فارسي )
ارمنستان و آذربايجان كرد و مامور جنگ با بابك ساخت . پس تصرف شهر اروميه به دست او بايد پس از اين سال بوده باشد . ابن حوقل مىگويد : اروميه از مراغه كوچكتر است و شهرى است باصفا ، داراى تاكستانهاى بسيار و آبهاى روان در درون شهر و ديهها و رستاقهاست و تجارت آن زياد و غلات در آن فراوان است ( 336 ) ياقوت در 617 ق / 1220 م اين شهر را ديده است و آن را شهرى خوب ، آباد ، پرميوه ، با باغها و آبهاى فراوان و هوايى خوش توصيف كرده است و مىگويد سلطان آن يعنى ازبك پسر پهلوان پسر ايلدگز است و به سبب ضعفى كه دارد چندان به وضع شهر رسيدگى نمىشود ( 1 / 219 ) . درياچهء اروميه را « كبودان » مىخواندند مؤلف حدود العالم مىگويد : « درياى كبودان » در اروميه در ازاى او 50 فرسنگ است اندر پهناى 30 فرسنگ . اندر ميان اين دريا دهى است كبودان گويند و اين دريا را بدان ده باز خوانند ( ص 14 ) . ابن حوقل نيز اين درياچه را كبودان مىخواند ( 336 ) . به گفتهء ياقوت ميان اروميه و درياچه 2 فرسخ راه است و آن درياچهاى است تلخ و بدبو كه در آن ماهى و جانورى زندگى نمىكند و در ميان آن كوهى است كه آن را كبودان خوانند و جزيرهاى دارد كه در آن 4 ديه است و در كوه آن قلعهء استوار مشهورى است كه مردم آن بر واليان آذربايجان عاصى هستند و چه بسا كه با كشتيها مىآيند و راهزنى مىكنند و به قلعهء خود باز مىگردند . ( 1 / 513 ) . شايد بههمينجهت است كه اصطخرى آن را « بحيرة الشّراة » ( درياچهء خوارج ) مىخواند ( ص 181 ) . ياقوت پيرامون اين درياچه را از قول مردم 50 فرسخ گفته است و مىگويد در ساحل شرقى آن آبهاى معدنى است كه پس از بيرون آمدن در مجاورت هوا تبديل به سنگ مىشود ( 1 / 513 - 514 ) . مقدسى مىگويد كه در درياچهء اروميه كوههايى است كه مسكون است و در آن پاى كودكان را با زنجيرها و ريسمانها مىبندند تا درون درياچه نغلتند ( ص 381 ) . نام درياچه كبودان در كتاب استرابن « سپاوتان » آمده است و سن مارتين در كتاب « يادداشتهايى دربارهء ارمنستان » آن را به « كپاوتان » كه صورتى قديمى از كبودان است اصلاح كرده است ( ماركوارت ، 143 ) . نام اين درياچه در كتاب بندهشن ، چيچست آمده است ( صص 92 ، 125 ) . در داستان تاريخى بهرام چوبين فردوسى « چيچست » را در « آذرابادگان » ذكر كرده است ( 9 / 102 ) : سوى راه چيچست بنهاد روى * همىراند شادان دل و راه جوى از گفتار فردوسى برنمىآيد كه چيچست نام درياچهاى در آذربايجان بوده است ، اما