كامل و رياضىدانى ماهر است و دامنهء معلومات او بسيار وسيع است . او يكى از بزرگان عالم اسلام و نيز از بزرگان دانشمندان جهان است . » « 1 » بيرونى در رياضيات و همچنين در علوم ديگر از قبيل فلك‌شناسى ، هيئت ، طب ، تاريخ و ديگر موضوعات مؤلفاتى دارد . كتابهاى بيرونى منقح و مختصر و مفيد است . از كتابهاى رياضى او كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم است . در اين كتاب از هندسه و حساب و جبر و اعداد بحث مىكند . سپس به بيان هيئت عالم و احكام نجوم مىپردازد . اين كتاب به طريقهء سؤال و جواب تنظيم و به زبانى ساده و آسان تحرير شده و داراى اشكال و نقشه‌هائى است . كتاب ترجمة ما فى براهين سدهانة ( السند هند ) من طرق الحساب و كتاب كيفية رسوم الهند فى تعلم الحساب و مقاله‌اى در استخراج كعبها و ضلعها و كتاب استخراج وترها به واسطهء خواص خط منحنى در آنها ، كه يك سلسله مسائل هندسى را در آن آورده و طريقهء ابتكارى خود را در حل بعضى از آن مسائل به كار برده است . از اين كتاب خلاصه‌اى نيز به عمل آمده است و در آن براى حل برخى از مسائل رياضى از روشهاى ابتكارى و براهين هندسى استفاده گرديده است كه قبل از او كسى آن براهين را به كار نمىبرد . بعضى از مسائل علمى ، كه بيرونى در آن بحث كرده در كتابهاى جبر جديد به‌طور متفرق ديده مىشود . « 2 » بيرونى كتابى به نام كتاب الارقام و كتابهاى ديگرى در رياضيات دارد . « 3 » افتخار فضل تقدم در تاريخ ارقام حسابى هندى از آن اوست ، چه بيرونى گفته است صورتهاى حروف و ارقام حساب به اختلاف اماكن اختلاف پيدا مىكند و عربها هرآنچه در اين مورد دارند از بهترين ارقام هنديان گرفته‌اند . هنديان اشكال گوناگونى براى ارقام داشتند كه عربها در برخى از آنها دستكارى كرده دو نوع رقم ايجاد كردند كه يكى از آنها معروف به « ارقام هندى » است كه در كشورهاى عربى مورد استعمال است و بيشتر سرزمينهاى اسلامى و عربى آن را به كار برده‌اند و ديگرى به نام « ارقام غبارى » است كه در كشورهاى مغرب و اندلس معمول است و از طريق آن كشورها ارقام غبارى به اروپا انتقال يافته است و آنها آن را ارقام عربى مىنامند . « 4 » برخى معتقدند كه سلسلهء ارقام غبارى بر مبناى عدد زاويه‌ها مرتب شده است ، مثلا فلان رقم متضمن يك زاويه و رقم ديگر متضمن دو زاويه و به همين ترتيب است و بعدها در شكلهاى اين ارقام يك نوع انحراف كتبى پيدا شده و به شكل معروف امروزى درآمده است . « 5 »

--> ( 1 ) - تراث العرب العلمى ، ص 276 - 277 ( 2 ) - كتاب تراث العرب العلمى ، حاشيهء ص 283 ( 3 ) - شرح حال بيرونى در همين كتاب ، قسمت دوم . ( 4 ) - تراث العرب العلمى ، ص 38 و 277 ( 5 ) - - همان جا ، كه نكات مفيدى در بر دارد ، ص 38 - 39