كرد ، و متفرق بود رازى جمعش نمود ، و ناقص بود ابن سينا آن را كامل كرد . موقعيت رازى به درجه‌اى بود كه گفته‌اند عضد الدوله ديلمى او را به رياست بيمارستان عضدى بغداد تعيين نمود . از مؤلفات برجسته و چشمگير او در طب كتاب الجدرى و الحصبة « 1 » است . اين رساله آيتى است در بررسيهاى مستقيم و تحليل و تجزيهء دقيق علمى و صحيح در بيماريهاى مسرى و نخستين كوششى است كه در تعيين فرق بين نتيجهء معاينات صورى و تحليل دقيق در بيمارى حصبه و آبله به عمل آمده است . براى اثبات ارزش اين رساله كافيست كه بدانيم ترجمهء اين كتاب بين سالهاى 1498 و 1866 ميلادى چهل بار به زبان انگليسى چاپ شده است . اين رساله به چند زبان لاتين و غيره نيز ترجمه شده و در اين رساله قديم‌ترين توصيف بالينى آبله آمده است . اين رساله بنا بر گفتهء سارتون يكى از درخشانترين آثار طب اسلامى است . اما كتاب الحاوى مشهورترين مؤلفات او در طب است و امتياز اين كتاب در بررسيهاى بالينى است كه قبلا شناخته نشده بود . ماكس مايرهوف مستشرق ، ملاحظات بالينى رازى را در 33 مورد شمرده است كه غالب آنها مشتمل بر ظرايف و مطالب مفيد است . مقصود از ملاحظات بالينى آنست كه طبيب سير بيمارى و نشانه‌هاى آن را تحت نظر و مراقبت قرار دهد و تغييرات حالات بيمار را در نظر بگيرد . به اجماع آراى اطباى بزرگ مسلمان رازى بزرگترين طبيب بالينى ( كلنيكى ) بود . رازى تأليفات زيادى در طب دارد كه معادل نيمى از تأليفات او در موضوعات علمى ديگرى است و مجموع آنها از دويست و بيست جلد تجاوز كرده است . ولى متأسفانه دسترسى به غالب آنها نداريم زيرا بسيارى از آنها در پيشامدها و حوادث از بين رفته است ، همان حوادثى كه كشورهاى اسلامى را گرفتار ساخت . ديگر از علماى شيعه در طب ابو على بن سينا است كه شهرت عالمگير او ما را از معرفى و تعريف او بىنياز نموده است . سيطرهء علمى و فلسفى ابن سينا بر افكار علما ، از متقدمين و متأخرين چنان بود كه به او لقب ارسطو و بقراط اسلام داده‌اند . ابن سينا مطالبى بر طب افزود كه پيش از او شناخته نشده بود و اين عبارت و بيانى كه در حق او گفته شده است « طب ناقص بود ، ابن سينا آن را كامل كرد » ، به تمام معنى صحيح و كاملا بر او منطبق است . او اولين كسى است كه التهاب قشر روى بدن را به‌طور بسيار صحيح توصيف كرده و ميان اين التهاب با التهاب قشر دوم فرق گذاشت و همچنين آن را از بيماريهاى مشابهش جدا كرد . باز او نخستين كسى است كه بين فلج صورت ناشى از عامل داخلى در مغز و فلج

--> ( 1 ) - كتاب الجدرى و الحصبهء رازى را مترجم ، چند سال پيش ، به تقاضاى آقاى دكتر محمود نجم‌آبادى ترجمه و به ايشان تقديم كرد . - م .