هيدروژن در هستهء سرب داخل شود ، به شرط آنكه عدد الكترونها ثابت بماند . براى تحقق اين مطلب بايد پروتونها با سرعت فوق‌العاده و بسيار زياد به طرف ذرهء سرب حركت كنند تا از طريق تصادف و اتفاق ، يكى از پروتونها داخل هستهء سرب ( ب + الف ) شود و به اصطلاح امروز ، بايد براى شكستن ذره آن را بمباران كرد . به اين طريقه مىتوانيم از سرب طلا بسازيم ، يا از جيوه طلا به وجود آوريم . زيرا اين دو عنصر « جيوه و سرب » از حيث عدد پروتونها نزديك به عنصر طلا هستند . ولى نبايد فراموش كرد كه براى ساختن و به دست آوردن يك گرم طلا از راه تبديل عناصر بايد هزار گرم طلا خرج كرد و بديهى است كه اقتصاد چنين اجازه‌اى را نمىدهد . پس از آنكه علوم جديد صحت تبديل عناصر را به هم ثابت كرد و معلوم شد كه چنين چيزى ممكن است ، شايد بشود گفت كه آن دسته از علماى پيشين اسلام راهى براى تبديل عناصر به يكديگر پيدا كرده بودند كه تاكنون علوم جديد آن را كشف نكرده است و نمىتوان همهء آن دانشمندان را به خيال‌بافى و هوس‌بازى و گمراهى متهم ساخت ، چون مردانى بزرگ و شخصيتهايى برجسته از پيشروان فكر و تمدن اسلامى از قبيل : محمد بن ابى بكر رازى ، و مجريطى ، ابن مسكويه ، طغرايى و ديگران در ميان آنها ديده مىشوند . مخصوصا اينكه در اين قضايا كه پاى تجربه و آزمايش در ميان است اگر كسى تجربه‌اش به خطا رفت حق ندارد مدعى صحت اصل قضيه را تخطئه كند زيرا روشهاى تجربه زياد است و ممكن است تجربهء يك نفر به خطا برود ولى تجربهء ديگرى نتيجهء صحيحى بدهد . چنان كه امروزه چيزهايى كشف شده است كه قبلا به ذهن كسى خطور نمىكرد . مثلا اجسام اشعه‌دارى را كشف كرده‌اند كه يك عنصر ماده‌اى را تبديل مىكند ، و ذره را خرد كرده و مىشكند و نتيجه‌اش تنها بمب اتمى نيست بلكه منابع بسيار قوى و تازه‌اى ايجاد كرده است كه هيچ‌گاه پيش از اين به ذهن كسى خطور نمىكرد . به‌هرحال جمعى از علما توجهى به « صنعت - كيمياگرى » داشتند و در آن باب تأليفاتى كرده‌اند و در پرتو تجربه و امتحان شخصى خود در اين رشته فعاليتهايى كرده‌اند . يكى از آنها مجريطى است كه در اين باب تأليفات متعددى دارد . ديگرى جلدكى است كه به اين امر عنايت بيشترى داشت و ما در ضمن صحبت از جابر حيان ، بعضى از مؤلفات او را كه در علم كلام تأليف كرده است ، نام برده‌ايم . « 1 » ديگر طغرايى ، مؤيد الدّين حسين بن على اصفهانى متوفى به سال 515 هجرى است كه تأليفى به نام ذات الفرائد در كيميا دارد . « 2 »

--> ( 1 ) - - شرح حال جابر بن حيان در قسمت دوم كتاب . ( 2 ) - الذريعة ج 10 ، ص 2