در مسائل كلامى متعددى نمودارهاى آن را در كتابهاى شيعه در مسائلى از قبيل مسئلهء قدر ، مقدور ، اراده ، مراد ، جواب اصلح در دنيا و امور ديگر مىبينيم . « 1 » در قسمت دوم همين كتاب قسمتى از آراء كلامى شيعه را در ضمن بيان شرح حال متكلمان شيعه خواهيد ديد . آثار علمى شيعه علماى شيعه در تمام ميدانهاى علمى و فلسفى از قديم‌ترين ايام توجه خاصى داشته و كوشش و حركت فكرى آنها به هر علمى كه در آن زمان معروف بود متوجه شده است . و در عين حال شور و شوق آنها به فلسفهء نظرى ، كلام ، فقه ، اصول فقه ، علوم قرآن ، لغت و ادبيات و غير آنها از ساير علوم مثل رياضيات و فيزيك و پزشكى و فلك با تمام فروع آن ، از قبيل اسطرلاب و زيج و تقويم و رصد و احكام نجوم و امور ديگر نيز متوجه شده است ، همچنان‌كه در ترجمه و نقل و تفسير مؤلفات بيگانگان نيز كوششى مخصوص كرده‌اند . فعاليت آنها در تأليفاتشان به خوبى بارز و مشخص و منعكس‌كنندهء روشهاى علمى و كوشش فكرى آنهاست . انصاف به ما حكم مىكند كه اقدامات فرهنگى آنها را در ادوار گذشتهء اسلامى ناديده نگيريم و از سهم شيعه در اين كوشش بزرگ غافل نمانيم كه چگونه با در نظر گرفتن كليهء جنبه‌هاى انسانى و زندگى ، تمدن اسلامى را پىريزى كردند . سبقت شيعه در كشف حقايق علمى به راستى موجب شگفتى است كه بسيارى از دانشمندان و متفكران شيعه را مىبينيم كه قرنها از عصر و دورهء خود جلوتر رفته و معلومات و نظريات و آثارى از خود به‌جا گذاشته ، حقايق علمى هيجان‌آورى را كه شبيه به افسانه است عنوان نموده‌اند كه اينك علوم جديد آنها را تأييد و اكتشافات علمى اين عصر آنها را اثبات مىكند . از آن جمله است : 1 - نظريهء هشام بن حكم ، متوفى در حدود 199 هجرى ، در جسميت اعراض ، از قبيل رنگ و طعم و بو ، و ابراهيم بن سيار نظام معتزلى كه به اين نظريه مشهور شده آن را از استاد خود هشام بن حكم گرفته است . هشام نخستين دانشمند اسلامى است كه به اين نظريه

--> ( 1 ) - كنز الفوائد علامهء كراچكى و اوايل المقالات شيخ مفيد ، از مطالب سودمند نيكويى دربارهء عقايد كلامى شيعه سرشارند .