به حقيقت و گذشت و فداكارى او تمام اين‌ها صفاتى بودند كه در قرون وسطى بىنظير بودند . بيرونى در واقع شخصيتى نوآفرين و داراى بصيرت عام و كلى و نافذ بود . . . » . « 1 » بنابراين ، به نظر اكثريت قريب به اتفاق علماى پيشين و نيز متأخرين ، بيرونى يكى از اركان فكر علمى و فلسفى و داراى ذهنى نيرومند و فروزان در بيشتر ميدانهاى علمى بود . او بر علماى عصر خود برترى داشت زيرا ابتكارهايى پرارزش و بحثهايى مستفيض و نادر در رياضيات و فلك و تاريخ و فلسفه و علوم ديگر داشت . ممكن است گفته شود كه بيرونى از برجسته‌ترين علماى دورهء خود بود كه در نتيجهء كوششهاى آنان علوم ، به‌طور كلى پيشرفت كرده و توسعه يافته و افق فكرى بشر را بازتر نموده است . با آنكه فرهنگ و اطلاعات بيرونى جامع و كامل بود بااين‌حال دانشمندان ، به ويژه مستشرقين ، غير از جنبهء رياضيات و فلك‌شناسى به جنبه‌هاى ديگر دانش او چندان توجه و عنايت نكرده‌اند و اين امر بالطبع ازآن‌جهت بوده است كه جنبه‌هاى مادى در جوامع بشرى بر جنبه‌هاى ديگر غلبه دارد و كوششهاى علمى صرف اختراعات و اكتشافاتى مىشود كه بر مبناى رياضيات و هندسه و فلكيات بوده است . جنبه‌هاى علمى ديگر او ، مانند علوم نظرى صرف از قبيل فلسفه و غيره از فهرست بررسيهاى آنان حذف شده است به به‌طورىكه گاهى به تبع مورد توجه قرار مىگيرد . شايد علت عدم توجه كامل علما به جنبه‌هاى ديگر علمى او ، خاصه فلسفه ، ازآن‌جهت بوده كه موقعيت او را در فلسفه همپايهء رياضيات و هندسهء او نمىدانسته‌اند ، چون رياضيات و فلكيات او در حد اعلاى خود بود و به‌همين‌جهت او را به عنوان يك دانشمند رياضى مشهور ساخته است . ازاين‌روست كه شمس الدّين شهرزورى در تاريخ الحكماء مىگويد : « . . . او ، يعنى بيرونى ، مناظراتى با ابو على سينا داشت ، گرچه غوطه‌ور شدن در درياى علم « 2 » كار او نبود چون هركس شايستهء كارى است كه براى آن خلق شده است . . . » . « 3 » زندگى و نشو و نماى او كسى كه بخواهد در اين قسمت ، يعنى دورهء زندگى و نشو و نماى او ، بررسى كند چيزى به دست نمىآورد يعنى از زندگانى اين مرد دانشمند كه موقعيت منحصر به فردى در عصر خود داشت و در تاريخ علوم اسلامى يگانه بود ، متأسفانه مطلبى در دست نيست و محيط و

--> ( 1 ) - تراث العرب العلمى ، ص 280 ( 2 ) - غرض ، درياى معقولات فلسفى است و گرنه غوطه‌ورى در درياى علوم شغل شاغل ابو ريحان بود . ويراستار ( 3 ) - روضات الجنات ، ج 4 ، ص 179