ثقّاف : با فتح اوّل و تشديد قاف به معنى بسيار زيرك نام ثقّاف بن عمرو بن سميط صحابى است كه در جنگ خيبر و يا در جنگ احد ( بنا بر اختلاف در نقل ) شهيد گرديد . ثقفى : با فتح اوّل و دوّم و كسر فاء منسوب است به ثقيف كه پدر قبيله‌اى است مشهور در عرب و از اين قبيله است مختار بن ابى عبيدهء ثقفى كه در آغاز ، مردم را به محمّد بن حنفيّه خواند و سپس به خونخواهى امام حسين عليه السّلام قيام كرد و داستانش دراز است و در سال 67 كشته گرديد . « 1 » و نيز از اين قبيله است ابراهيم بن محمّد بن سعيد ثقفى صاحب كتاب الغارات و كتاب المغازى و كتاب السقيفه و كتاب الرده و كتاب رسائل امير المؤمنين عليه السّلام و اخباره و حروبه و كتاب الجامع الكبير فى الفقه و كتاب الجامع الصغير و كتاب مقتل الحسين و كتاب اخبار المختار و كتاب الشورى و غير اين‌ها . و ياقوت چهل و نه كتاب از او نام برده و گفته است : « وى در آغاز ، زيدى مذهب بود و سپس به مذهب اماميّه گراييد و از كوفه به اصفهان رفت و در آنجا بزيست و در سال 283 درگذشت » . و نيز از اين قبيله است ابو الصلت طريح بن اسماعيل بن عبيد ثقفى از شاعران تواناى دولت اموى و در صلت بيايد . و نيز از اين قبيله است حارث بن كلدة بن عمر بن علاج ثقفى طبيب مشهور عرب و حارث براى فراگرفتن فنّ طبابت به ايران سفر كرد و از اساتيد آنجا طبّ آموخت و چندى در ايران بزيست و به حذاقت شهره گرديد و اموالى گرد آورد و هم يكى از اشراف را معالجه كرد و از او مالى گرفت و هم كنيزى كه سپس او را سميّه ناميد و از اين تاريخ به حجاز برگشت و در طائف وطنش زيستن گرفت و ميان عرب نيز به حذاقت و مهارت در فنّ طبّ شهره گرديد و سميّه ، زياد بن ابيّه را بزاد و ازآنجاكه پدرش دانسته نبود او را زياد پسر پدرش گفتند تا آنگاه كه معاويه زياد را به ابو سفيان چسبانيد و نسب او را به نسب خود پيوست و حارث بن كلده تا زمان معاويه زنده بود و نيز از اين قبيله است ابو العبّاس احمد بن عبيد اللّه بن محمّد بن عماد ثقفى در شمار كاتبان و مترسّلان و مورّخان و صاحب كتاب الزيادات فى اخبار الوزراء و كتاب اخبار ابى نواس و كتاب اخبار حجر بن عدى و كتاب اخبار ابن الرومى و الاختيارات من شعره و كتاب تفضيل بنى هاشم و اوليائهم و ذمّ بنى اميّه و اتباعهم و كتاب اخبار ابى العتاهيه و كتاب المناقضات و غير اين‌ها . و بايد دانست كه ابو عمر عيسى بن عمر ثقفى از پيشوايان عربيّت و بخصوص نحو و صاحب كتاب الاكمال و كتاب الجامع در نحو و متوفّى 149 ثقفى نيست بلكه بر قبيلهء ثقيف در آمد و با ايشان درآميخت و به ثقفى شهره گرديد و عيسى

--> ( 1 ) - مختار در كوفه قيام كرد و يك سال و نيم در آنجا حكومت كرد . پدرش ابى عبيدهء مسعود ثقفى از اصحاب رسول خدا بود پس از كشته شدن حسين بن على عليهما السّلام گروه بسيارى از مردم كوفه از اينكه آن حضرت را يارى نكرده‌اند پشيمان شدند و خود را توّابين خواندند و به دور مختار بن ابى عبيده جمع شدند . مختار در سال 66 عامل عبد اللّه بن زبير را از كوفه بيرون كرد آنگاه همهء قاتلان امام حسين عليه السّلام را بكشت و تا موصل را ضميمهء حكومت خود كرد . ايرانيان در اين قيام ، مختار را يارى كردند تا جايى كه شمار ايشان در سپاه او چند برابر عربها بود . سردار مختار ، ابراهيم بن مالك اشتر نخعى بود . سرانجام عبد اللّه بن زبير امير مكّه برادرش مصعب را به جنگ مختار فرستاد تا آنكه مختار كشته شد .