و فرصتى براى آشنايى آنان دست نداد به طورى كه سرگذشت آنها به دست فراموشى سپرده شد . ما در اين كتاب اساسا شرح حال علما را جمع‌آورى كرده‌ايم . در عين حال بايد بگوييم كه معنى « عالم » در زمانها و مكانهاى مختلف متفاوت بوده است . از آن جمله مىتوان عالم علوم دينى ، عالم قرآن و حديث و عالم فقه و اصول را نام برد . در نجف و قم عالم كسى است كه با علوم اسلامى يا به‌طور كلّى با علوم دين آشنايى داشته باشد . اما در كشور ما اين نوع افراد مانند كشورهاى ايران و عراق زياد نيستند . مقام علم هر قدر بالا رود مقام عالم هم همان قدر در جاى ممتاز قرار خواهد گرفت . در اين كتاب كلمات عالم و فاضل به همين مفهوم استعمال شده است . در شبه قارهء هند ، قبل از ورود انگليسها ، وزرا و امراى حكمران مسلمان طرفدار اسلام بودند و عموما قانون رسمى آنان شريعت بود . منصب قاضى و شيخ الاسلام جزو مناصب مهم كشور محسوب مىشد . زبان رسمى فارسى و زبان علمى عربى بود . غرب و علوم غربى بيگانه تلقى مىشدند . هويت شخصى و آزادى ملى قويا احساس مىشد . بنابراين وقايع مهمى كه در آن روزها جريان داشت با امروز فرق مىكرد . در آن زمان همراه با درس ، فن كتابت و خوش‌نويسى و خواندن قرآن مجيد نيز تدريس مىشد . كسانى كه در دروس خويش توفيق مىيافتند به تجويد و قرائت هم توجه مىكردند . عقايد و احكام شريعت و اخلاق نيز تعليم داده مىشد . براى كارهاى روزانه رياضى ، ادبيات ، مكاتبات و براى پيشرفت و قدرت‌نمايى فنون سپاهيگرى و نيز علوم صرف و نحو ، منطق ، فلسفه ، هيئت و نجوم ، طب ، تصوف ، ادب ، فارسى و عربى ، معانى و بيان ، عروض و قافيه ، تاريخ و رجال ، تفسير و حديث ، درايت و اجتهاد تدريس مىشد . استادان در خانه‌هاى شخصى خودشان و در مساجد و مدارس نيز درس مىدادند . طلاب يا در خانه‌هاى استادان و يا در مدارس براى درس حاضر مىشدند . بعضى از استادان به خانه‌هاى ثروتمندان مىرفتند و درس مىدادند . در خانه‌هاى امرا و سلاطين اتاليق ( استادان ) در استخدام بودند . اتاليق معمولا صاحبان علم و فضل و اخلاق و ممتازترين عالمان بودند . كتابهايى كه براى ارزشيابى درجات علمى ، خواندن آنها لازم به نظر مىرسيد به شرح ذيل نام برده مىشود : در تفسير : تفسير بيضاوى يا الصافى ؛ در حديث : الكافى يا كتاب التوحيد صدوق ؛ در فقه : تبصرة المتعلمين المختصر النافع ، شرائع الاسلام ، شرح لمعه ، من لا يحضره الفقيه ، در زمانهاى اخير شرح كبير و مكاسب اصول ، معالم الاصول ، زبدة الاصول ، قوانين فصول ، رسائل ؛ در كلام : منظومه‌اى مانند حافظيه ، سپس بعد حمد هندى ، و بعد از آن بنياد اعتقاد . شرح باب حادى عشر ،