سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
30
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
شرح تجريد . در صرف : صرف مير ، شافيه ، مراح الارواح و امثال اين كتابها . در نحو : نحو مير ، كافيه ، مغنى ، سيوطى ، شرح جامى و در منطق : ايساغوجى ، ميزان منطق ، قطبى ، سلم العلوم . در فلسفه : حكمة العين ، اشارات ، شرح اشارات ، ملا صدرا ، شمس بازغه ، در تصوف : لوايح جامى ، ملفوظات ، مثنوى عطار و رومى ، فصوص الحكم ، شرح الفصوص . در اخلاق : گلستان ، بوستان ، اخلاق ناصرى ، اخلاق جلالى ، كيمياى سعادت ، احياء العلوم . و در هيئت و نجوم : چغمنى ، تشريح الافلاك و رسائل اسطرلاب . در رياضى و هندسه و فنون جبر و مقابله كتابهايى وجود داشت و رسالههاى مورد پسند استادان كه اكثر آنها به زبان عربى بود ، اساس فرهنگ را تشكيل مىداد . بهطور عموم منظومههاى فارسى ، مانند شاهنامه و اسكندرنامه را براى آداب حكمرانى و سپاهيگرى و نيز مثنوى مولوى را براى اصلاح و رشد اخلاق جامعه مىخواندند . افراد سياسى و دولتى به سبب داشتن دانش همهجانبه به مناصب مهم مىرسيدند و كارهاى بزرگ انجام مىدادند . كسانى كه به زبان عربى مهارت داشتند براى مقام قضاوت انتخاب مىشدند ، زيرا دانستن علوم و زبان عربى كار اين افراد را مضاعف مىكرد ، به طورى كه تمام وزيران و سرداران ارتشى به زبان عربى و فقه اسلامى تسلط داشتند ، به علاوه امرا ، شاهزادگان ، وزرا و بزرگان مملكت نيز با اين علوم آشنايى داشتند و تا دوران حكومت پادشاهان اوده به همين نحو ادامه داشت . از ميان سلاطين دكن ، ابو الحسن تانا شاه و از ميان حكمرانان تيمورى ، بهادر شاه ، شاه عالم بن اورنگ زيب و از ميان حكمرانان اوده امجد عليشاه و واجد عليشاه عالم و فاضل بودند . از ديگر بزرگان مىتوان پيشواى اعظم مير مؤمن و ابن خاتون و در دربار اكبرى : قاضى نور اللّه شهيد ، فيضى ، ابو الفضل ، كليم فتح اللّه شيرازى ، ملا احمد تهتموى و در عهد جهانگير و شاه جهان : ملا سعيد اشرف ، على مردانخان و ابراهيم خان و در زمان عالمگير شاه : نعمت خان عالى و در اوده : خان عبد اللّه تفضّل حسين خان ، سبحان عليخان و آغامير را نام برد . در اين كتاب اسامى افاضل و علما و ائمهء جماعات و استادان مدارس و مصنفان خانهنشين و طلاب علوم اسلامى نام برده شدهاند . سعى من اين بوده كه شرح حال علما و افاضل حديث و فقه و تفسير و حتى دانشمندان و مهندسان را كه براثر تبليغات سوء انگليسيها به فراموشى