علم ، فضل ، كمال ، زهد ، تقوا ، صبر ، قناعت و انگيزه ايثار بىمثال بودند و در آن دوران خطرناك كه نوشتن چيزى بر خلاف عقايد حكومت وقت و يا برملا كردن مذهب اهل بيت تقريبا مواجه شدن با مرگ بود ، تعليمات حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و اهل بيت را در نوشته‌هاى خودشان حفظ كردند . از ميان خدمتگزاران به دين مىتوان محمّد بن يعقوب كلينى ، شيخ مفيد ، شيخ صدوق ، شيخ طوسى ، سيد مرتضى علم الهدى ، سيد رضى و علّامه حلّى را نام برد . هريك از ايشان در علم و فضل داراى مقام والايى بودند به طورى كه صدها عالم آن زمان نمىتوانستند با آنان مقابله كنند . آنان آثار ارزشمندى در علم صرف و نحو ، ادب ، معانى و بيان و عروض ، منطق و فلسفه ، تاريخ ، حديث و تفسير ، فقه و اصول ، كلام و مناظره ، روايات و رجال تأليف كردند كه اساس و اركان يك امّت را تشكيل مىداد و اين خدمات بىمثال را در زمانى انجام دادند كه يادآورى اهل بيت ممنوع بود ، آن‌چنان كه اگر آنها را مىديدند به دار مىآويختند . آنان در آن زمان خطرناك هنگامى كه در زندان بودند ، با قلمهايشان جهاد مىكردند به طورى كه بعضى به درجهء شهادت مىرسيدند ، چنان‌كه بعد از شهيد اوّل و دوم ، مقابر شهيد سوّم در آگره و شهيد چهارم در دهلى تا امروز نشانگر همين مجاهدتهاست . شيخ طوسى در نجف مدرسه‌اى تأسيس كرد كه تا امروز مركز علم و ملجأ دانش‌پژوهان است . علاوه بر اين ، كربلاى معلّا ، كاظمين و سامره نيز از اين فيض محروم نمانده بلكه مركز علماى بزرگ بوده است ، همين‌طور مىتوان شهرستان قم و مشهد و تهران را در ايران نام برد كه هم‌اكنون از مراكز علم به شمار مىروند . تبت ، كشمير ، افغانستان و هندوستان نيز در اين زمينه قابل ذكرند . در شبه قارهء پاكستان و هند و ايالتهاى مختلف ديگر از طرق گوناگون فروغ علم مىدرخشيد و استان اوده و شهر آن لكنهو براثر توجه شاهان از اين موهبت بيشتر برخوردار بود ، زيرا اين شهرها از مراكز دين و محلّ درس و تدريس و تصنيف و تأليف به شمار مىرفت . علماى دين چنان با خلوص نيّت خدمات خود را در راه تعليم و تعلم و تصنيف و تأليف انجام دادند كه دانش‌پژوهان از سراسر هندوستان ، تبت كشمير ، ايران و عراق براى گذراندن دورهء نهايى و تكميل دروس كلام و مناظره به لكنهو مىآمدند و براثر همين كوششهاى بىدريغ بود كه در هر شهرى از سرزمين هند مساجد ، حسينيه‌ها و مدارس دينى ساخته شد . لكنهو بزرگترين مركز علمى است و به همين مناسبت در آن شهر حدود هشتصد حسينيه و بيشتر از آن مسجد وجود دارد كه در آنها تبليغ احكام دين و مراسم عزادارى انجام مىگيرد . در ايّام