در تفسير ابو اللّيث و بعضى از تفاسير ديكر تضرّعا را تفسير بجهر و علانيه نموده‌اند و دون الجهر من القول را بحدّ وسط ميان جهر و سرّ تا آنكه از اين آيه سه قسم ذكر بيرون آيد جهر و خفى و متوسّط و اين قول را از عبد اللّه بن عبّاس روايت نموده‌اند كه استاد مفسّرين است و على بن ابراهيم در آيهء ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً تضرّع را بجهر و علانيه تفسير فرموده و خفيه را بسرّ و آهسته و خفى از لغات اضداد است يعنى بمعنى جهر و سر هر دو آمده است در اين صورت مىتواند كه از اين آيه ذكر جهر تنها مراد باشد و خفيه را بوجه عطف بيان فرموده باشد بهر تقدير ذكر جهر ازين دو آيه و دو قسم ديكر از آيهء اولى ظاهر مىشود و ذكر لسان بر سه قسم است اوّل جهر دويّم سرّ سيّم وسط بينهما و ظاهر از آيهء اوّل استعمال نمودن نفس اعضا و جوارح بارتكاب اوامر و اجتناب از نواهى است زيرا كه مىفرمايد وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ و هركاه نفس ذاكر شد استعمال مىنمايد اعضا و جوارح را بر صدور افعال مقرّره معيّنه از جانب صاحب شريعت مقدّسه و ابن فهد حلّى در كتاب عدّة الدّاعى مىفرمايد كه بتحقيق دانستى فضل دعا و ذكر را و دانستى افضل از هريك كدامست از جهر و سر و آنچه سرّ است افضل است از جهر به هفتاد مرتبه و روايت شده است از زراره قال لا يكتب الملائكة الّا ما سمع و قال اللّه وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً فلا يعلم ثواب ذلك الذّكر فى نفس الرّجل غير اللّه لعظمته و در اين كلام اشاره و ايمائى است به قسم ثالثى از ذكر غير از دو قسم كه جهر و سرّ است و آن قسم ثالث است كه مرد در نفس خود ذكر نمايد بوصفى كه نداند آن را مكر حق سبحانه و تعالى بعد از آن بدان به درستى كه غير از اين اقسام قسم رابعى مىباشد از ذكر و آن ياد نمودن بارىتعالى است در نزد اوامر و نواهى و بجا آوردن اوامر و ترك نمودن نواهى و از آنكه او را حاضر داند در اين صورت و ابن فهد ذكر لسان را دو قسم شمرده جهر و سرّ پس آنچه از آيه ظاهر شده كه ذكر لسان سه مرتبه است جهر و سرّ و متوسّط كه بينهماست ذكر وسط را در تحت يكى از جهر يا سر شمرده و آن قسم ثالث كه قرارداد اوست در نفس كفته شود كه خود نشنود و آن ذكر قلبى معمول بين المشايخ است و آن اقرب باخلاص و ابعد از ريا است و مدح فرموده بارىتعالى حضرت زكريّا ( ع ) را بدين ذكر خفى در آيهء إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا در اصول كافى به اسنادش قال امير المؤمنين ( ع ) من ذكر اللّه عزّ و جلّ فقد ذكر اللّه كثيرا انّ المنافقين يذكرون اللّه علانية و لا يذكرونه فى السرّ فقال عزّ و جلّ يراءون النّاس و لا يذكرون الّا قليلا يعنى حضرت امير ( ع ) فرمود كه هركس ذكر كند اللّه تعالى را در سرّ و پنهانى پس بتحقيق كه ذكر بارىتعالى را بسيار كرده است به درستى كه منافقين بودند كه ذكر اللّه تعالى مىنمودند علانيه و ذكر او را نمىنمودند در سر و پنهانى پس حقتعالى فرمود كه ريا مىكنند و ذكر خدا نمىكنند مكر اندكى در كتاب عدّة الدّاعى مسطور است كه قال رسول اللّه ( ص ) لابى ذر كه ذكر خداى تعالى كن ذكرى خامل ابو ذر عرض نمود كه خامل چيست حضرت فرمود كه خفيست حضرت سيّد السّجّاد ( ع ) در مناجات خود مىفرمايد و آنسنا بالذّكر الخفى الف و لام در اين دو موضع الف و لام عهد است و احتمال اقرب آنست كه مراد از خفى خفى معهود است ميان مشايخ زيرا كه در حديث اوّل مخاطب ابو ذر است و اين بعيد است كه او ذكر در سرّ و آهسته نمىكرده باشد تا آنكه محتاج به اين امر بوده باشد و در مناجات كه حضرت آنسنا فرموده اين بعيد است كه آن حضرت بذكر سرّ و آهسته انس نداشته تا آنكه طلب كند او را و چون اين ذكر خفى صعوبتى بر قلب دارد از حيثيّت صورت فعل و تحمّل معنى و ظهور خاصيت آن حضرت انس و رفع صعوبت آن را طلب مىفرمايد و اشغل قلوبنا بذكرك عن كلّ ذكر و ايضا فيها و فرّغ قلبى لمحبّتك و اشغله بذكرك و ايضا فى المناجات الخمسة عشر المنسوبة اليه ما الذّ خواطر الإلهام بذكرك على القلوب و ايضا فيها الهى فألهمنا ذكرك فى الخلاء و الملاء و اللّيل و النّهار و الأعلان و الأسرار و فى السّرّاء و الضرّاء و انسنا بذكر الخفى و ايضا روى عن ابن فضال رفعه قال قال اللّه عزّ و جلّ لعيسى ( ع ) اذكرنى فى نفسك اذكرك فى نفسى و اذكرنى فى ملئك اذكرك فى ملاء خير من ملاء الآدميين يا عيسى الم قلبك و اكثر ذكرى فى الخلوات و ايضا