اديان اتّفاق دارند ، جز اين نيست كه انفاس گرامى را در ذكر حق مصروف داشتن و دل از محبّت ماسواى او كه در معرض فنا و زوال است ، برداشتن و بر وقت موعود كه لاچار [ كذا ] آمدنيست ، همواره چشم ترصّد گماشتن نشان خرد كامل و عقل مستقيم است : كُلُّ آتٍ آت را تو نقد دان * دست را در نَزع و اندر فَقد دان و اللّه ولىّ التّوفيق و هو يهدى إلى طريق التّحقيق . آسمان فضل و كمال را بدر منير ، عالىقدر بلندمكان ، ميرزا روشن ضمير - از اعظم مستعدّان و اكابر عالىفطرتان روزگار بوده ، چنان كه در عربى و فارسى ، لطايف خسروى به ظهور آورد و در علم هندى از ثقات آن فن گذرانيد . علماى هند اكثرى پشت دست و روى اميد در پيشش مىنهادند و در علم لا حلّ موسيقى به جايى رسيد كه اوستادان ماهر به شاگرديش مباهات مىنمودند . گويند به چهارده هزار نواى متباين سامعه‌نواز اهل صحبت گرديده بود و در اكثرى از آن مقامات ، تصنيفات عربى و فارسى و هندى ساخت و با هزاران ترزبانى ، علم بلندآوازگى برافراخت ؛ زهى جامعيّت حضرت انسان و خهى بلنديهاى فطرت اين نوع كرامت نشان . مؤلّف اين مجموع دانش به سبب الفت و دوستى بزرگانهء بىغرضانه كه والد بزرگوار را با وى ثابت بود ، بارها فيض صحبتش دريافته ، و ليكن بنا بر حداثت سن ، استفاده نتوانست نمود ، و چون به حدّ تميز رسيد ، پردهء مفارقت در ميان افتاد . ميرزاى مذكور را خدمت واقعه‌نگارى و بخشىگرى مقرّر گرديد ، امّا مدّتى قليل در آنجا به سربرده ، از عالم صورت به ملك معنى شتافت ، و كان ذلك فى شهور سنة ألف و سبع و سبعين [ 1077 ] . فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ [ شَيْءٍ ] 101 وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ، نظم : جهانا فسون است و نيرنگ و رنگ * همه كار و كردار تو سربه‌سر همين است آيين و دستان تو * كه گاهى دهى زهر و گاهى شكر هم از تو غمينيم و هم شادمان * هم از تو تهىدست و هم بهره‌ور خطا گفتى استغفِر اللَّه خطا * جهان را چه جرم است اى بىخبر چه خوش گفت آن مرد دانش‌پژوه * كه خرسند شو پردهء خود مدر فيوم علينا و يوم لنا * و يوم نشأنا و يوم نشر ( ؟ ) در آن هنگام كه مشيّت ازلى حضرت عالم‌گير شاه را بر سرير فرمانروايى ، توفيق حفظ قرآن ارزانى داشت ، ميرزا روشن‌ضمير اين رباعى در تهنيت حفظ به نظر مبارك گذرانيد و با وجود تفرّقات خاطر جهان‌گشايى از شعر و شاعرى ، هفت هزار روپيه در وجه صله مرحمت گرديد ، رباعى :