الميرزا عبد الله أفندي الأصبهاني ( مترجم : ساعدي )
55
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي )
گروهى كه به مذهب خاصى گرويدهاند پولهاى هنگفتى در حدود هزارها هزار درهم و دينار ، بازخواست نمايند حنفيها و شافعيها و مالكيها و حنبليها كه گروهى فراوان بوده و قادر به پرداخت آن مال بودند ، با پرداخت آن مقدار به تثبيت وام خود اقدام كردند و از شيعه هم كه آنروز به نام جعفرى خوانده مىشد همان مبلغ را تقاضا نمودند ؛ از آنجا كه شيعه قادر به پرداخت چنان مالى نبودند از پرداخت آن اظهار عجز و ناتوانى كردند . در آن روزگار كه رياست شيعه به عهدهء سيد مرتضى برقرار شده بود و امامى مذهبان به وى اعتماد داشتند ، تصميم گرفت و كوشش بىنهايتى كرد تا بتواند مبلغى را كه از سوى آنها پيشنهاد شده بود فراهم آورد ؛ امّا از آنجا كه شيعه تهىدست بود و يا ارادهء حقتعالى به تثبيت مرام شيعه تعلق نگرفته بود سيد از كوشش خود نتيجهاى نگرفت و حتى با سران شيعه تماس گرفت تا نيمى از آن مال را ايشان بپردازند و نيم ديگر آن را خود سيد از مال خويش پرداخت نمايد ؛ بازهم سران شيعه از پرداخت آن مبلغ عاجز گرديدند و بههمينجهت مذهب شيعه در ميان مذاهب ديگر به تثبيت نرسيد و مذاهب چهارگانه رسميت پيدا كرد و مذاهب ديگر از درجه اعتبار ساقط گرديد . آرى شيعه به همان نحوى كه همواره عمل مىكرده ، كارهاى مذهبى را طبق احاديث و اخبارى كه از ائمه طاهرين رسيده است به پايان مىبرد و عامه اجتهاد تثبيت شده در مذهب را تجويز كرده و اجتهاد از مذهب ديگر را تجويز نمىنمودند ؛ حتى تلفيق مذهبى با مذهب ديگر و اخذ پارهاى از مذاهب چهارگانه ديگر را هم جايز نمىشمردند و در اين باب پافشارى زيادى به كار مىبردند . ما تحقيقات دامنهدارى را كه راجع به اين موضوع به عمل آمده ، در بخش سوم از كتاب وثيقة النجاة نوشتهايم . اين موضوع كه رئيس مذهبى حق تخطى از مذهب خود را ندارد و هر مذهبى تنها مىتواند حق اجتهاد در مذهب خود داشته باشد تا امروز به حال خود باقى است و كسى هم تا به حال اقدام برخلافى نكرده است . محيى الدّين عربى صوفى بنام و معاصر با فخر الدّين رازى ، در عمل به فروع با اين دستورى كه همهگونه پافشارى از سوى سران پيشين براى ابقاى آن شده بود به مخالفت برخاست و با نيروى صفايى كه در خويش احساس مىنمود قدرت مخالفت را به خود