الميرزا عبد الله أفندي الأصبهاني ( مترجم : ساعدي )
56
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي )
داد . چنانكه در عمل كردن به فروع ، گاهى به رأى يكى از پيشوايان چهارگانه و هنگامى به دستور ديگرى و زمانى هم به تلفيق همگى اقوال آنها مىپرداخت و گاهى هم اتفاق مىافتاد كه خود با داشتن قدرت مميّزه به استنباط پارهاى از مسايل بپردازد و رأى منفرد و بهخصوصى داشته باشد كه با هيچيك از آرا و اقاويل پيشوايان چهارگانه تطبيق ننمايد . ما چگونگى رفتار او را در خصوص عمل به فروع در ذيل شرح حالش ذكر كردهايم . تا اينجا به پارهاى از گزارش زندگى سيد اشاره شد اكنون وقت آن است كه به شرح آثار او بپردازيم . [ آثار سيد مرتضي ] بديهى است آثار سيد فراوان است و برخى از آنها را در ضمن شرح حال او كه پيش از اين گذشت از قبيل كتاب الثمانين و المسائل الناصريات ياد كردهايم . و اينك به ديگر آثار او كه در اختيار ما مىباشد مىپردازيم . آثار سيد به اندازهاى است كه تحقيق از چگونگى آنها براى ما دشوار خواهد بود . ابتدا به نام كتابهاى او بهطورىكه در بعضى از مواضع معتبر ديدهايم اشاره مىنماييم . از جمله اجازهء سيد مرتضى به شيخ ابو الحسن محمد بن محمد بصروى ، فقيه معروف به بصروى است كه به خط خود براى او نوشته است و صورت اجازه را كه شيخ بصروى به خط خود مرقوم داشته است . ما آنچه را كه به خط هر دو مشاهده كردهايم در اينجا ذكر مىنماييم « 1 » . بيان فهرست كتابهاى سيد اجل مرتضى علم الهدى ذو المجدين ابو القاسم على بن حسين بن موسى بن محمد بن موسى بن ابراهيم بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب صلوات اللّه عليهم اجمعين و قدس اللّه روحه الزكية تفسير سورة الحمد و مائة و خمس و عشرين آية من سورة البقرة ، تفسير قوله تعالى ليس على الذين آمنوا و عملوا الصالحات جناح فيما طعموا ، معنى قوله تعالى قل تعالوا اتل ما حرّم ربكم عليكم ، مسئلة فى الرد على من تعلق بقوله تعالى و لقد كرّمنا بنىآدم در اين كتاب سيد گفتهء بعضى از دانشوران را كه اظهار داشتهاند فرشتگان برتر از پيمبران
--> ( 1 ) - در حاشيهء نسخه مؤلف آمده است : اصلى كه كتابهاى سيد را از آن استنساخ كردهايم در كمال نارسايى بود و ما بايد آن را با نسخهء اصلى كه در نجف اشرف موجود است مقابله نماييم .