وفور مهارت و زيادتى حافظه درگذشت ، و الحق قوّت حافظه‌اش به مرتبه‌اىست كه زياده از سى هزار بيت از جميع اصناف سخن قديما و حديثا و عتيقا و جديدا ، به خاطر دارد و در آن شيوه هيچكس را به نظر نمىآورد . و نيز در علم لغت و تصحيح ، چه عربى و فارسى و چه نظم و نثر ، سليقه‌اش در نهايت رسايى است و ذهنش در غايت جودت و زيبايى ، و بسيار كامل طبيعت و منتهى وضع افتاده و همواره اوقات در مجالست اهل علم و فضل به تحصيل مجد و معالى مصروف مىدارد و همگى روزگار فرخنده آثار را به تصحيح الفاظ و تحقيق معانى و ترتيب دلايل و تنقيح مسايل و استكشاف اسرار علوم عقلى و استطلاع حقايق نقلى صرف مىنمايد ، و در اين ولا كتابى در لغات فرس تأليف نموده موسوم به مجمع الفرس « 1 » و حلّ لغات مشكله خمسهء شيخ نظامى - رحمة اللّه عليه - و ديگر شعراى متقدّمين فرموده ، و در آن نسخهء نفيسه ، فوايد غريبه و نكات عجيبه درج ساخته و خلاصه و زبدهء لغات فرس و غير آن را با اغلاط لغت‌نويسان ديگر بر منصّهء عرض نهاده و بىشائبهء تكلّف ، دانايان آن فن و مستعدان سخن در آن جمع و تأليف حيرانند و سزاوار است كه ارباب نظم و اهل تتبّع آن نسخهء سامى را دست به دست و شهر به شهر گردانند . اميد كه حق سبحانه و تعالى اجر اين زحمت و مزد اين مشقّت آجلا و عاجلا به وى در رساند و او را و همگنان را بر توفيق مصالح دينى و دنيوى سريعا و قريبا كرامت فرمايد بحقّ محمد و آله الطاهرين المعصومين . و ايضا در اين اثنا گاهى به گفتن شعر مبادرت مىنمايد و از گنجينهء خاطر فيض مآثر ، اشعار برجسته و ابيات خجسته ، از قصيده ، غزل ، رباعى و مثنوى به نظر مبصّران آن وادى مىرساند . و از جملهء منظومات مولانا مشار اليه اين اشعار منتخب است كه در اين اوقات ، اعنى فى شهور سنهء عشر و الف هجريه ضميمهء اين خلاصهء مباركه مىگردد . بمنّه و جوده و كرمه . « 2 »

--> ( 1 ) . اين كتاب در سه جلد توسط آقاى دكتر دبير سياقى به چاپ رسيده است . ( 2 ) . در عرفات ، ص 328 دربارهء شاعر آمده است : « نام وى محمد قاسم است ، صاحب ادراك و تتبّع الفاظ فرس است . در حلّ لغات درى و فرس ، فرهنگى ساخته به غايت مفيد . . . . قبل از ارتكاب شاعرى ، در سراى چخشور دوزان صفاهان -