ديگر ننگرند ، اگرچه در عالم ظاهر عند الضرورة مقيد به درگاه ديگرند ، ليكن عاقبت الامر هريك از ايشان بر سر عالميان و آدميان تاج و سرورند ، بمنه و كرمه . اما بعد ؛ بدانكه اين ذكريست در سلك تقرير و سمط تحرير درمىآيد به عنايت خدا جل‌جلاله ، و به بركت نصرت حضرت مصطفى صلى الله عليه و على آله و اصحابه و سلم ، و به ياورى جميع انبياء عليهم السلام ، و به همت جميع مشايخ رضوان الله عليهم اجمعين ، به تخصيص به مدد حضرت سلطان الاولياء صاحب سلسلة الرحمة قدس الله سره العزيز . بر آن وجه كه معلوم اهل دانش و بينش كه حضرت خالق جملهء عالم ، و آفريدگار آدم و بنىآدم ، به قدرت كاملهء و حكمت بالغه آدم را از چهار چيز كه آب و آتش و باد و خاك كه ضد يكديگرند آفريده ، كه هيچ‌يك را بران ديگر ضررى نى . و حكمت در اجتماع اين اشياء متضاده اظهار قدرت بود . و او را بر موجودات خليفه گذاشت ، تا قدرت كاملهء خود را اظهار كند . و حكمت در آفريدن آدم ظاهر در آن مىنمايد كه او را افراد باشد كه هريك به صورت مخصوصه و هيئت مشخصه مخلوق و مصنوع شوند ، و در هريك ازين مشخصات صنع الله مختلفه مشاهد گردد . فى الواقع ضرورى و بديهى مىنمايد كه از حقيقت انسانى كه فردى از حقايق است افراد مختلفه به وجود آمده كه يكى به يكى مشابه و مماثل نى ، اگرچه در اصل از يك حقيقت‌اند . و نيز ممتاز از يكديگر شده‌اند به درجات عاليه ، چنان كه فرموده : « فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ دَرَجاتٍ » [ البقرة : 253 ] . تنبيه : بدانكه درجات بر انواع است : درجهء نبوت ، و درجهء ولايت ، و درجهء علم و غيرهم از درجات ، كه حق جل و عز و علا بنىآدم را با او گرامى دارد . پوشيده نماند كه درجهء نبوت افضل است از درجات ديگر ، اما بعضى كه گفته‌اند كه : الولاية افضل من النبوة 85 ، در مادهء خاص است كه مادهء اجتماع باشد ، يعنى وقتى كه ولايت با نبوت مجتمع شود در ذات واحد : مرتبهء ولايت او افضل است از مرتبهء نبوت او ، زيراكه ولايت مشغول بودن است با حق ، و نبوت مشغول بودن است با خلق ، لاجرم جانب حق افضل باشد ، الف لام عهد نيز مشعر برين است . سؤال : اگر پرسند كه درجهء ولايت افضل است يا درجهء علم ؟ جواب بگو كه : بعضى گفته‌اند كه : درجهء ولايت ، چنان كه مذكور شد . و بعضى گفته‌اند كه : درجهء علم ، زيراكه علم صفتيست از صفات ثبوتى حق سبحانه و تعالى ، و هركه با آن موصوفست ، افضل است از آنكه اين صفت در وى نيست ، از