پس از آن ازبكان مستقر شدند و آنان ، در اثر جهالت و غرور و خشونت طبع ، بهر كارى تعصب و عناد مىورزيدند و در نتيجه ، نهال سرسبزى كه تنها مىتوانست از قلب و روح و احساس لطيف انسانى مايه بگيرد و تغذيه كند ، ديگر نتوانست در چنين وضعى و حالى تازه و شاداب بماند و ريشه بدواند و گل كند و به بار نشيند . [ مكتب سهرورديه ] ب » مكتب سهرورديه : مكتبى ديگر كه در اواخر قرن هفتم و در قرن هشتم ، فر و شكوه و رونق و آبروى فوق‌العاده يافت ، خاصه در نواحى ماوراءالنّهر و خراسان ، مكتب سهرورديه است كه پايه‌گذاران اصلى آن يكى شيخ شهاب الدين عمر سهروردى 5 ، متوفى به سال 632 ، از عارفان بزرگ زاهد و متقى قرن ششم و هفتم بود ، صاحب كتاب عوارف المعارف در سير و سلوك و ديگر محى الدين بن العربى ، مشهور به شيخ اكبر متوفى به سال 637 كه از مشاهير عرفا و اجلهء مشايخ متصوفه است ، صاحب رسالات و كتب بسيار در زمينهء تصوف ، كه مهم‌ترين و معروف‌ترين آنها ، دو كتاب بنام فتوحات مكيه و فصوص الحكم است . چنان‌كه اشارت رفت ، چون شيخ محى الدين در علوم مختلفه دست داشت ، توانست مسائل تصوف و عرفان را با توجيهات و تفسيرات حكمى و فلسفى درآميزد و مسئلهء وحدت وجود را ، مطابق قواعد علمى و اصول عقلى ، در كتب خويش تدوين كند 6 . طولى نكشيد كه كتب او مبناى اصلى و اساسى تصوف و عرفان شد ، به‌طورىكه از اواخر قرن هفتم ببعد ، غالب آراى عرفا و صاحبان نظر از كتب او مايه گرفته است . اين دو كتاب و كتاب عوارف المعارف سهروردى و قصيدهء تائيه ابن فارض ، متوفى به سال 632 و لمعات شيخ عراقى ، متوفى به سال 688 هجرى ، جزو كتب درس صوفيه درآمد و مشايخ بزرگ اين مكتب ، شروح و ايضاحاتى بر آنها نوشتند ، از قبيل شرح سعيد الدين فرغانى و كمال الدين عبد الرزاق كاشانى و عز الدين محمود كاشانى صاحب مصباح الهدايه و نور الدين عبد الرحمن جامى و ديگران . اين كتابها و تعليقات و ايضاحات آن ، در نظر پيروان اين مكتب ، بسيار اهميت داشت ، چنان كه در مطاوى كتاب رشحات عين الحيات ، بكرات از آنها اسم برده و حتى قصيدهء تائيه ابن فارض 7 و