يحيى شيبانى نام برده كه آنها نيز اخبار نحويان را گردآورده بودند . ديگر ابو محمد عبد الله بن جعفر بن درستويه بود كه كتابى داشته كه من آن را نديده‌ام و ديگر ابو عبيد الله محمد بن عمران مرزبانى بود كه در اين موضوع كتابى نوشته بود [ 1 ] . اين كتاب برحسب عادت او در تأليف ، كتابى بود مفصل ، به گونه‌اى كه بايد آن را مسند نحويان ناميد . من به اين كتاب دست يافتم ، نوزده مجلّد بود ، كه مطالبى مفيد از آن را در اين كتاب آوردم . كتاب مرزبانى با وجود حجم زياد تراجم اندكى در برداشت . سه ديگر قاضى ابو سعيد حسن بن عبد الله مرزبان سيرافى بود كه كتاب كوچكى دربارهء نحويان بصره [ 2 ] نوشت كه من برخى فوايد آن را در كتاب خود آورده‌ام . چهارم ، ابو بكر محمد بن حسن اشبيلى زبيدى بود كه كتاب متوسطى [ 3 ] در اين فن تأليف كرده بود كه از آن ديگران فوايدش بيشتر بود و شرح حالهاى بيشترى را در بر داشت و من از اين كتاب هم در اثر خود سود برده‌ام . پنجم ، قاضى ابو المحاسن مفضّل بن محمد بن مسعر معرّى كتاب كوچكى [ 4 ] تأليف كرده كه فوايدى از آن را نقل كرده‌ام . ششم ، على بن فضال مجاشعى بود كه كتابى داشت و آن را شجر الذّهب فى اخبار اهل الادب [ 5 ] ناميده بود . بخشهايى از آن كتاب به دست من افتاد ، شرح حال بسيارى را در بر داشت ولى فايدهء چندانى در بر نداشت زيرا نه به اخبار توجه كرده بود و نه به سالهاى ولادت و وفات . هفتم ، كمال عبد الرحمن بن محمد بن انبارى بود كه كتابى نوشته بود به نام نزهة الالبّاء فى اخبار الادبا [ 6 ] . از آن كتاب هم چيزهايى برگرفته‌ام . سرانجام بر آن شدم كه گرد يأس از خود بيفشانم و قدم در راه نهم به حول و قوهء

--> [ 1 ] همان كتاب المقتبس است ولى تنها خلاصهء آن به نام نور القبس به دست ما رسيده . [ 2 ] اين كتاب با عنوان اخبار النحويين البصريين به تصحيح طه محمد الزينى و عبد المنعم خفاجى منتشر شده القاهرة 1955 . [ 3 ] طبقات النحويين و اللّغويين ، تصحيح محمد ابو الفضل ابراهيم ، القاهرة 1973 . [ 4 ] تاريخ العلماء النحويين من البصريين و الكوفيين و غير هم ، تصحيح دكتر عبد الفتاح محمد الحلو ، المملكة العربية السعودية ، 1981 . [ 5 ] على بن فضال المجاشعى ، قيروانى الاصل ، از موطن خود مهاجرت كرد و به سير و سفر پرداخت ، سرانجام در عراق به خدمت نظام الملك پيوست ، در سال 479 . ياقوت شرح حال او را آورده است . [ 6 ] چند بار به چاپ رسيده و ما بر چاپ عراق اعتماد كرديم ، به تصحيح دكتر ابراهيم السامرايى ، 1955 .