دين‌شناسى وتاريخ أديان ويا به تعبير قدما وخود قاضى صاعد علم ملل ونحل است والبتة عمده‌ترين مأخذ وى در اين زمينه ، كتاب خود وى ، موسوم به مقالات أهل الملل والنحل است . قاضى صاعد در اين كتاب ، مباحث دين‌شناسى خود را با مرورى فشرده وبسيار موجز بر ديانتهاى هندى آغاز مىكند . درنظر قاضى صاعد ، هنديان همگى موحّد ودور از شرك هستند . أو تمامى أديان آن سرزمين را تحت عنوان دو ديانت كلّى : « برهمايى » ، و « صابئى » مىگنجاند . برخى از برهمنان را قائل به حدوث جهان وبرخى ديگر را معتقد به قدم آن مىداند ؛ وليكن همگى آنها را در باطل شمارى أنواع نبوّتها ، وحرام‌دانى كشتار جانوران ، وممنوع شمارى آزاررسانى به حيوانات وخوردن غذاهاى حيواني ، متّفق مىشمارد . قاضى صاعد جمعيت برهمنان را اندك ، ولى تبارشان را والا مىداند ودر باب صابئيان مىگويد كه اكثريت وجمهور هنديان را تشكيل مىدهند وقائل به قدم جهان‌اند وبا اين حال ، آن را معلول ذات علّت العلل كه خالق متعال است ، مىدانند وبه ستارگان احترام مىگذارند ومجسّمه‌هايى به نام آنها مىسازند وهمه گونه هديه ونذرى به آنها پيشكش مىدهند . همچنين قاضى صاعد مىافزايد كه هدف صابئيان از اين قربانيها وهديه‌ها ، جلب توجّه نيروهاى نهفته در هر ستاره است ؛ تا بدان وسيله در جهان فرودين وعالم طبيعت ، با گزينش آنها ومديريتشان ايجاد تغيير كنند وايشان هريك از اين مجسّمه‌ها واشكال مقدّس را يك « بودا » مىنامند . وى در پايان اين مبحث از تأثير اعتقادات ديني هنديان در نگرشهاى نجومى وآراى طبيعي ايشان سخن مىگويد وبحث تفصيلي در اين زمينه را به كتاب ديگر خود : مقالات أهل الملل والنحل احاله مىدهد . قاضى صاعد ، بعد از آن ، به شرح تاريخ أديان در إيران مىپردازد واظهار مىدارد كه ايرانيان به اعتقاد برخى از مورّخان در آغاز ، يكتاپرست وبر ديانت حضرت نوح ( ع )