جايگاه وموقعيت جغرافيايى هر قوم وملّتى آن را مطرح ونيز از توزيع مكاني جمعيت ايشان ومهاجرتهايشان گفتگو مىكند ودر اين زمينه به قدرى روشن ودقيق وكامل بحث كرده كه برخى از استادان معاصر را به اشتباه واداشته است ؛ به طورى كه به خطا موضوع اصلى اين كتاب را جغرافيا دانسته‌اند . « 1 » قاضى صاعد در بخشهاى نخست كتاب از جغرافياى ملّتهاى باستانى ، همچون : سرزمين ايرانيان ، كلدانيان و . . . گفتگو وسپس مخصوصا از إيران بزرگ ونيز از سرزمين عربستان بحث كرده وبه تعيين مرزهاى آنها پرداخته وحتّى از استانها وشهرستانهاى مهمّ وبزرگ هريك نام برده است . همچنين وى جايگاه جغرافيايى كلدانيان را بدقّت وتفصيل تعيين ، ولى از سرزمينهاى أقوام ديگر به اختصار بحث كرده است . نيز أو پس از اينكه به تعيين كلّى حدود چين وسرزمين أقوام ترك پرداخته ، هم حدّ وحدودي كلّى از سرزمينهاى أقوام وحشى وابتدايى وعقب‌مانده به دست داده وهم از علل طبيعي وتأثير محيط جغرافيايى در عقب‌ماندگى وتوحّش گفتگو كرده است . وى در هنگام تعيين موقعيت هند نيز از تأثير علّتهاى طبيعي ووضعيت جغرافيايى در اين زمينه بحث ، ومزيد بر آن آراى احكام نجوميان را نيز در اين باب نقل كرده است . « 2 » همچنين در هنگام بحث از تاريخ علوم در ميان يونانيان ، موقعيت جغرافيايى سرزمين ايشان را نيز بدقّت بيان كرده وسپس به روميان كه رسيده بتفصيل به بيان مرزهاى آن امپراتورى وسيع پرداخته است . همچنين وى ويژگيهاى جغرافيايى سرزمين مصر وحدود آنجا را بيان كرده وفواصل حدود اصلى با يكديگر را نيز شرح داده است وعلاوة بر آن از عظمت آثار باستانى موجود در آن سرزمين سخن گفته است . قاضى صاعد در خلال بحث از قوم عرب نيز از تأثير عوامل محيطى ، جغرافيايى وطبيعي در پيدايش فرهنگ وزبان وتحوّلات آنها بحث كرده است وبه علاوة از توزيع

--> ( 1 ) . نك : عنان ، تعليقات بر كتاب الإحاطة ، 1 / 101 . ( 2 ) . ص 153 .