جغرافيايى قبايل عرب وتأثير مكان استقرار هركدام در تكوين معارف وفرهنگ ايشان ، سخن گفته است وآن‌گاه با دقّت حدود وتقسيمات شبه جزيرهء عربستان را مطرح كرده ودر بيان اين تقسيمات نيز به توزيع جغرافيايى قبايل عرب نظر دوخته است . قاضى صاعد در بيان جغرافياى اندلس معرفتي دقيقتر ارائه داده وحتّى طول وعرض جغرافيايى شهرهاى آن سرزمين را گاه دقيق وگاه به تقريب علمي بيان كرده ، به طورى كه به‌نظر مىرسد خود وى در تعيين نقطه مختصّات وموقعيت اين شهرها سهيم بوده وبه‌طور عملي در تهيهء نقشهء آنها نقشى بر عهده داشته است . البتة در همين باب وصفى كه وى از رود تاجه وشهر طليطله به دست داده كه ابن حيّان آن را نقل كرده « 1 » ونيز آنچه دمشقي « 2 » از أو در باب تقسيم وطبقه‌بندى وتوزيع مكاني ملل همراه با نقشه آورده است ، مؤيّد اين نظريه مىتوانند بود . قاضى صاعد در باب قوم يهود ، به ذكر شام به عنوان نخستين مكان ايشان بسنده كرده وسپس توزيع جغرافيايى ايشان را در تمام معمورهء كرهء زمين دانسته ومعتقد است كه بعد از آنكه تيتوش ، شاه رومى ، ايشان را از آن سرزمين بيرون رانده ، در همهء مملكتها چنان پراكنده شده‌اند كه هيچ مملكتي نمىتوان يافت ، چه در خاوران وباختران وچه در شمال وجنوب معموره ، مگر اينكه جمعى از ايشان در آنجا هستند ، بجز جزيرة العرب كه عمر بن خطّاب به استناد حديث نبوي ( ص ) « لا يبقينّ دينان في أرض العرب ايشان را به‌طور كامل از آنجا بيرون رانده است . بدين ترتيب در مجموع مىتوان گفت كه ارزش علمي كتاب التعريف بطبقات الأمم به لحاظ اشتمال بر مطالب جغرافيايى طبيعي وسياسي واجتماعي در سطح بالايى است ودرخور توجّه است . 3 . تاريخ سياسي وعمومى عالم قاضى صاعد در ارتباط با هرقوم وملّتى ، تاريخ عمومى وسياسي وى را نيز مطرح

--> ( 1 ) . 5 / 278 - 280 . ( 2 ) . صص 25 - 26 .