برخى از اين آثار صادق باشد ، به‌نظر نمىرسد كه در باب همه مخصوصا در باب جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم درست بوده باشد ؛ زيرا چنان‌كه ملاحظه كرديم ، شمس الدين دمشقي در سدهء هشتم هجرى / چهاردهم ميلادي كه در شام مىزيسته آن را در اختيار داشته است وبنابراين احتمال دست‌يابى بدان كتاب در كتابخانه‌هاى آن منطقه ومنطقهء آسياى صغير ، يك احتمال عقلايى است وجاى اميدوارى هست كه به خواست خدا روزى پيدا گردد . ج - مقالات أهل الملل والنحل : از اين كتاب ، قاضى صاعد در كتاب التعريف بطبقات الأمم فقط در يك مورد ، نام برده است ؛ امّا در همين يك مورد ، عبارتى كه قبل از نام بردن آن آورده ، بهترين دليل بر مفصّل بودن وجامعيت آن در زمينهء تاريخ أديان ومذاهب ونقد آرا وعقايد است وآن عبارت چنين است : . . . وايشان [ هنديان ] در زمينهء زمانهاى بازگشت وچرخه‌ها ودوره‌هاى اختران ونابودى تمامى پديد آمده‌هاى عنصرهاى چهارگانه در هنگام هر اجتماعي كه اختران هفتگانه در آغاز برج حمل داشته باشند ، وهم در باب بازگشت پديده‌ها در هر چرخه ، رأيهايى بسيار وروشهايى گوناگون دارند ؛ آن‌چنان كه در كتاب خودمان : المؤلّف في مقالات أهل الملل والنحل ، آنها را بيان كرده‌ام . اگرچه قاضى صاعد از اين اثر فقط يك بار نام برده ، ولى از روى اطلاعات فشردهء ديگرى كه در همين كتاب ، وى پيرامون أديان ملّتها وأقوام ودر باب تاريخ تحوّلات ديني ايشان ذكر كرده ، به تخصّص كامل علمي وى در زمينهء تاريخ وفلسفهء أديان پى مىبريم وهم از طرز بيان أو در همين يك مورد درمىيابيم كه اين اطلاعات را به صورت فشرده وموجز از همان كتاب مقالات أهل الملل والنحل خويش كه آن را پيش از التعريف بطبقات الأمم تأليف كرده بوده ، در اينجا به صورت خلاصه ونتيجهء نقّادى شدهء همهء أقوال آورده است .