بوعلوان ترجيح داده است كه مقالات أهل الملل والنحل قاضى صاعد را كتابي همانند اثر ابن حزم در همين زمينه موسوم به الفصل في الأهواء والملل والنحل بداند « 1 » وليكن با توجّه به روش قاضى صاعد كه به‌طور كلّى مبتنى است بر تبيين علمي وطبيعي پديده‌ها وهمچنين با توجّه به اينكه وى در تبيين وتفسير أمور ، به‌طور كلّى از أصل مقايسه واز أصل تشابه استفاده مىكند واز همه مهمّتر اينكه به فلسفهء تاريخ در هر پديده ، نظر دارد ، به‌نظر مىرسد كه كار وى در مقالات أهل الملل والنحل متّكى بر روش علمي بوده وبه مفهوم امروزى تاريخ وفلسفهء أديان بيشتر نزديكى داشته وبدان از نظرگاه مردم‌شناسانه مىنگريسته است ، درحالىكه ابن حزم در الفصل خود ، اگرچه از اين مقوله‌ها چندان دور نيافتاده وليكن پيوسته بر كتاب أو ، ديدگاه كلامي غلبه داشته است . « 2 » از قدما ، صفدى « 3 » از كتاب مقالات أهل الملل والنحل نام برده است ومعاصران نيز عموما آن را ذكر كرده‌اند « 4 » وآلدوميه‌لى دربارهء آن چنين گفته است : « وى ( قاضى صاعد ) تاريخ اديانى هم تأليف كرده كه در اختيارمان قرار نگرفته است » . از وجود اين سه كتاب قاضى صاعد در كتابخانه‌هاى جهان ، كه خودش از آنها نام برده وهر سه را پيش از التعريف بطبقات الأمم تأليف كرده بوده ، تا به حال هيچ گزارشى به دست نيامده است . 2 . آثاري كه ديگران به قاضى صاعد نسبت داده‌اند الف - أخبار الحكماء : ياقوت در سه جا از قاضى صاعد مطلب نقل كرده ومأخذ خود را أخبار الحكماء ناميده است . « 5 »

--> ( 1 ) . ص 15 . ( 2 ) . نك : الفصل ، ج . م . ( 3 ) . 16 / 232 . ( 4 ) . بستاني ، 3 / 280 ؛ زركلى ، 3 / 186 ؛ فرّوخ ، تاريخ الأدب العربي ، 4 / 583 ؛ بروكلمان , 685 / I , S'LAG , 914 / I , LAG ) . ( 5 ) . معجم الأدباء ، 5 / 86 ، 88 ، 6 / 82 .