فرضى ( 324 - 404 ق / 963 - 1013 م ) بوده است كه كتابي به عنوان تاريخ علماء الأندلس تأليف كرده است وآن يك مجموعهء سرگذشت‌نامه از دانشمندان اسپانياى اسلامى است كه بعدا آن را ابن بشكوال تا سدهء ششم هجرى / دوازدهم ميلادي نيز تكميل كرده است ؛ وديگرى أبو مروان حيّان بن خلف بن حسين بن حيّان ( 378 - 464 ق / 988 - 1072 م ) بوده است كه يك كتاب در تاريخ اسپانيا به عنوان : المتين مشتمل بر 60 جزء وكتابي ديگر به عنوان : المقتبس في تاريخ الأندلس در 10 جزء تأليف كرده كه اكنون هيچ‌كدام در دست نيست ؛ ولى اجزايى از آنها كه پيدا شده در زير چاپ‌اند . « 1 » امّا بىگفتگو از همهء مورّخان اسپانياى اسلامى مهمّتر ، قاضى صاعد اندلسى است . « 2 » يكى از آثار قاضى صاعد كه اكنون در دست نيست ؛ امّا هم خود وى در التعريف بطبقات الأمم از آن نام برده وهم ديگران مطالبى از آن نقل كرده‌اند « 3 » ، كتابي بوده است ، با عنوان : جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم . به طورى كه از وصف خود قاضى صاعد دربارهء آن كتاب برمىآيد ، كتابي مفصّل در تاريخ عمومى ملّتها وأقوام جهان بوده است واز عنوان آن نيز اين امر فهميده مىشود وهمچنين از نمونه‌هاى نقل شدهء از آن در منابع بخوبى مىتوان فهميد كه اين كتاب در زمينهء قوم‌شناسى ملل جهان بوده ودر حقيقت در آن كتاب قاضى صاعد اين دانش را بنيان نهاده است وآنچه سپس در التعريف بطبقات الأمم در زمينهء أقوام وملل آورده ، اجمالي از آن تفصيل وايجازى از آن اطناب به شمار مىرود . نيز از اين نمونه‌هاى نقل شده ، با تمام كاستيهايى كه دارند ، مىتوان تلاش علمي موفقيت‌آميز قاضى صاعد را براي دسته‌بندى وطبقه‌بندى أقوام وملل كرهء زمين احساس كرد وبنابراين به درستى به‌نظر مىرسد كه قاضى صاعد پيش از اينكه به نگارش تاريخ

--> ( 1 ) . آلدوميه لي ، 361 . ( 2 ) . همان جا . ( 3 ) . ابن حيّان ، 5 / 278 - 280 ؛ دمشقي ، 25 - 26 ؛ سيپل ، 104 .